دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

تداخل اسباب در مسئولیت مدنی، فعل جانی و عمل پزشکی؛ نقد رأی وحدت رویه شماره 804 دیوان عالی کشور

نویسنده
دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی دانشکده حقوق حقوق و علوم سیاسی داتشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
تعیین سبب اصلی زیان در فرض تداخل اسباب ظاهری از مباحث بنبادی مسؤولیت مدنی است. یکی از فروع کلاسیک، تداخل عمل پزشکی با فعل جانی نسبت به زیانهایی است که در اثر درمان جنایت به مجنی‌علیه وارد می‌شود. شخصی که در اثر جنایت دیگری مجروح شده و برای درمان جراحت به پزشک مراجعه و جراحی می‌شود اگر در اثر انجام عمل پزشکی متحمل زیان جدیدی شود چه کسی ضامن است: جانی، پزشک، هر دوی آنان یا هیچ‌کدام؟ اگر پزشک مرتکب تقصیر شده و زیان ایجاد شده مستند به او باشد رابطه‌ی سببیت بین فعل جانی و زیان ناشی از درمان قطع شده و فقط پزشک ضامن آن خواهد بود اما اگر به دلیل فقدان تقصیر پزشکی نتوان پزشک را ضامن دانست، آیا جانی ضامن زیان ناشی ازعمل پزشکی است یا زیان منتسب به وی نیست و او هم ضامن نخواهد بود؟ در این خصوص در رویه‌ی قضایی اختلاف نظر وجود داشت. هیأت عمومی دیوان عالی کشور در مقام ایجاد وحدت رویه، با صدور رأی شماره‌ی 804 چنین نظر کرد که هیچ یک از پزشک و عامل جنایت ضامن زیانهای حاصله از عمل پزشکی نیستند. مدلول این رأی آن است که در این فرض، زیان مستند به اقدام مجنی‌علیه در مراجعه به پزشک و رضایت دادن به عمل پزشکی بوده است یا باید آن را ناشی از عامل خارجی و قوه‌ی قاهره دانست که کسی ضامن آن نخواهد بود. نتیجه‌ای که بر مبنای قواعد حقوقی و موازین شرعی قابل توجیه به نظر نمی‌رسد و عقل سلیم آن را بر نمی‌تابد. در این مقاله این موضوع را از نظرگاه فقهی و حقوق موضوعه بررسی و تحلیل کرده‌ایم و با نقد رأی هیأت عمومی دیوان عالی کشور نتیجه گرفته‌ایم که در صورت عدم احراز ضمان پزشک نسبت به زیان ناشی از عمل پزشکی باید آن را از آثار جنایت نحستین تلقی کرد و جانی را ضامن جبران آن دانست.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Causal Overlap in Civil Liability: Criminal Act and Medical Intervention, A Critical Review of the Iranian Supreme Court’s Decision No. 804

نویسنده English

Mahmoud Kazemi
Associate Professor, Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law, Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

Determination of the main cause of harm in the assumption of apparent interference of causes is a fundamental issue in the law of tort. One of the classic branches is the interference of the surgical operation with the act of perpetrator regarding harms inflicted upon the victim as a result of the surgical operation. Suppose a person who is injured as a result of a criminal action by another individual goes to a surgeon, undergoes surgery to treat the said injury, and suffers new injuries as a result of the said surgery. In such a case who is liable, the victim, the surgeon, both of them, or neither. If a surgeon is at fault and the damage caused is attributable to him, the causal relationship between the act of perpetrator and the damage caused by the treatment breaks, and the surgeon will be held solely liable for the injury in question. However, if the surgeon cannot be accountable due to lack of evidence proving malpractice, is the perpetrator liable for the injury caused by the surgery, or is it not attributable to him and he will not be held liable either. There was disagreement in judicial precedent on this issue. The General Board of the Supreme Court, in its capacity to create binding precedent, issued Decision No. 804, ruling that neither the surgeon nor the perpetrator of the crime is liable for injuries resulting from surgical operation. The content of this decision is that in this case, the injury was attributed to the victim's action in visiting the surgeon and consenting to the surgicall operation, or it should be considered to be caused by an external cause and force majeure, for which no one can be held liable. A result that does not seem justifiable based on legal rules and Sharia standards, and cannot be accepted by a sound mind. In this article, we examine and analyze this issue from the perspective of jurisprudence and statutory law, and by criticizing the decision of the General Board of the Supreme Court, conclude that in case there is no liability attributed to the dsurgeon for the damage caused by the surgical operation, the damage should be considered as a result of original injury and the perpetrator should be held liable for the said damages.

کلیدواژه‌ها English

Aggregation of Direct and Indirect Perpetration
a Cause That Forces the Victim to Incur Loss to Himself in an Emergency
Treatment of Injury
Customary Attribution of Harm
Concept of Causal Relationship
الف) فارسی
1. احسانی‌فر، احمد (1395). «تحلیل اجزای علت تامه در پدیده‌های فقهی حقوقی». نشریه فقه اهل بیت (ع). ش 88، 174-143.
2.  صفایی، سید حسین ؛ رحیمی، حبیب‌الله (1397). مسؤولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). تهران: انتشارات سمت، چاپ یازدهم.
3.  کاتوزیان، ناصر (1374). حقوق مدنی، الزام‌های خارج از قرارداد: ضمان قهری. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، جلد 1 و 2، چاپ اول.
4.  کاظمی، محمود (1384). قاعده جلوگیری از خسارت. مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، ش 68.
5.  کاظمی، محمود (1390). ضرورت تغییر در نظام مسؤولیت مدنی پزشکی در حقوق ایران با نگاهی به تحولات ایجادشده در حقوق فرانسه. فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، ش2.
6.  کاظمی، محمود (1395). شیوه جبران زیانهای جسمانی در حقوق اسلام و نظامهای حقوقی جدید: جمع بین دیه و جبران خسارت درفقه اسلامی و حقوق موضوعه ایران. مندرج در کتاب جان‌مایه بقای اجتماع (گفتارهای حقوقی در نکوداشت استاد دکتر سید عزت‌الله عراقی). به کوشش: امیرحسین رنجبریان. تهران: انتشارات سمت، چاپ اول.
7.  کاظمی، محمود (1402). نحوه تقسیم مسؤولیت بین عاملان زیان در فقه اسلامی و قانون مجازان اسلامی مصوب 1392. مجله حقوی دادگستری، ش 121.
 
ب) منابع عربی:
8.  اصفهانى، محمدحسین (1418 ه.‍ ق.). حاشیة کتاب المکاسب. جلد2. قم: أنوارالهدى، چاپ 1.
9.  حسینى عاملی، سید محمدجواد. مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. جلد 7. بیروت: دار إحیاءالتراث العربی، چاپ اول.
10.  حسینى مراغی، میرعبدالفتاح (1417ه.‍ ق.). العناوین. جلد2. قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
11.  حلی (علامه)، حسن‌بن یوسف‌بن مطهر اسدى (1413 ه‍. ق.). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. جلد3. قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
12.  حلی (محقق)، نجم‎الدین جعفربن حسن (1408ه‍. ق.). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. جلد2. قم: مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم.
13.  خمینی، روح‌الله (بی‌تا). کتاب البیع. جلد3، بی‌جا: بی‌نا، ص85.
14.  خوانسارى، محمد (بی‌تا). الحاشیة الثانیة على المکاسب (للخوانساری). چاپ اول. بی‌جا: بی‌نا.
15.  رشتى، میرزا حبیب‌الله (بی‌تا). کتاب‌الغصب. بی‌جا: بی‌نا.
16.  طباطبایی، سید علی (1418ه. ق.). ریاض المسائل. جلد 14. قم: موسسه آل البیت، چاپ اول.
17.  طوسی (شیخ)، ابوجعفر محمدبن حسن (1387ه.‍ ق.). المبسوط فی فقه الإمامیة. جلد7. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم.
18.  عاملی (شهید اول)، محمدبن مکى عاملی (1417ه‍. ق.). الدروس الشرعیة فی فقه الإمامیة. جلد3. قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
19.  عاملی کرکی (محقق ثانی)، على‌بن حسین (1414 ه.‍ ق.). جامع المقاصد فی شرح القواعد. جلد6. قم: مؤسسه آل البیت علیهم السلام. چاپ دوم.
20.  عاملى (شهید ثانی)، زین‌الدین بن‌على (1410 ه.‍ ق.). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة (المحشّى- کلانتر). جلد 7. قم: کتاب‌فروشى داورى چاپ اول.
21.  عاملى (شهید ثانی)، زین‌الدین بن‌على (1413 ه.‍ ق.). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. جلد12. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، چاپ اول.
22.  فاضل هندى، محمدبن حسن (1416ه.‍ ق.). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. جلد 11. قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
23.  فراهیدی، خلیل‌بن احمد (1410 ه.ق). العین. محقق: دکتر احمد محرومی. جلد 6. قم: نشر هجرت. چاپ دوم.
24.  فیض کاشانى، محمدمحسن (بی‌تا). مفاتیح الشرایع. جلد2. قم: انتشارات کتابخانه آیة الله مرعشى نجفى، چاپ سوم.
25.  مقدس اردبیلی، مولی احمد (1403 ه.‍ ق.). مجمع الفایدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان. جلد13. قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ اول.
26.  وسوعة الفقه الاسلامی، طبقاً لمذهب اهل البیت(ع) (1425 ه.ق.). جلد3. قم: مؤسسه دایرة معارف الفقه الاسلامی، الطبعه الاولی.
27.  موسوی بجنوردی، سید محمدحسن (1386). القواعدالفقهیه. تحقیق: مهدی مهریزی و محمدحسین درایتی، جلد 2. قم: انتشارات دلیل ما، چاپ اول.
28.  موسوى خویى، سید ابوالقاسم (1422 ه.‍ ق.) مبانی تکملة المنهاج (موسوعه الامام الخویی). جلد42. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخویی ره، چاپ اول.
29.  نجفى، محمدحسن (1404 ه.‍ ق.). جواهرالکلام فی شرح شرائع الإسلام. جلد 37، 43. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، بیروت، چاپ هفتم.
30.  نجم‌آبادی، میرزا ابوالفضل (1421 ه.‍ ق.). الرسائل الفقهیة. تقریر: میرزا محمدحسین نائینی و آقا ضیاءالدین عراقى. قم: انتشارات مؤسسه معارف اسلامى امام رضا (ع)، چاپ اول.
31.  نراقی، محمدمهدی (1422ه. ق.). مشارق الأحکام. قم: کنگره نراقیین ملا محمد مهدى و ملا احمد، چاپ دوم.
 
ج) منابع لاتین:
32. Esmein, P. (1964). “L nez de cléopârtre ou les affaires de la causalité”, D. p. 205.
33. Gout ,Oliver (2002). Conception extentsive du lien de cousalité , note sous cass,1er civ.,JCP, II, 10198,p2288.
34. Malaurie, Ph. , Aynés, L.,Stoffel, Ph. (2003). Droit civil, Les obligations, Defrenfois,Paris, nᵒ95, p 47.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.