دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

واکاوی حقوق سهام‌داران در فرآیند ملی‌سازی بانک‌ها در پرتو تحلیل رأی قضایی

نوع مقاله : نقد رای دادگاه حقوقی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری حقوق عمومی، دانشگاه امام صادق علیه‌السلام، تهران، ایران.
چکیده
ملی‌سازی بانک‌های خصوصی در ایران در سال ۱۳۵۸ که در پی انقلاب اسلامی و با هدف اصلاح ساختار نظام بانکی و حذف ربا انجام شد، موجب بروز چالش‌های حقوقی گسترده‌ای در زمینه تعیین حقوق مشروع سهام‌داران گردید که همین مسئله به‌عنوان موضوع خواسته برخی از سهام‌داران جزء ایرانی موجب طرح دعاوی متعدد علیه بانک‌های دولتی و همچنین وزارت امور اقتصاد و دارایی به‌عنوان متولی سهام دولت در این دسته از بانک‌ها شد. جستار حاضر با تمرکز بر الزامات حقوقی طرح دعاوی مطالبه ارزش سهام پس از ملی‌سازی، به تحلیل یکی از آرای قضایی مرتبط در دو مرحله بدوی و تجدیدنظر ضمن بررسی قوانین و مقررات مرتبط با بحث پرداخته است. روش تحقیق توصیفی - تحلیلی بوده و شامل تحلیل آرای قضایی، لایحه قانونی اداره امور بانک‌ها و لایحه حمایت از سهام‌داران جزء ایرانی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بانک‌های جدیدالتأسیس، به‌عنوان قائم‌مقام بانک‌های ادغامی، مکلف به جبران حقوق سهام‌داران هستند و ارجاع دعاوی به وزارت امور اقتصادی و دارایی فاقد مبنای قانونی روشن است. همچنین، اطلاعیه‌های بانکی مبنی بر سلب حق مطالبه پس از مهلت مقرر (۱۳۶۱)، به دلیل مغایرت با اصل حفظ حقوق مکتسبه و فقدان نص قانونی صریح، نمی‌توانند مبنای سلب کامل حق سهام‌داران قرار گیرند. تحلیل رأی قضایی موردنظر، تعارض میان مصلحت عمومی و حقوق فردی را آشکار می‌سازد، به‌ویژه در مطالبه هم‌زمان ارزش روز سهام و خسارت تأخیر تأدیه، که با توجه به سلب مالکیت ناشی از ملی‌سازی، فاقد وجاهت حقوقی است. در پایان، مقاله پیشنهاد می‌کند که برای رفع این تعارض، تدوین سازوکارهای قانونی شفاف و تصریح مسئولیت بانک‌های جدید در پرداخت ارزش دفتری سهام، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Examining Shareholders’ Legal Entitlements During Bank Nationalization: A Case-Based Judicial Analysis

نویسندگان English

Mohammad Amin Safarzadeh 1
Seyed Amirhosein Seyedi 2
1 Ph.D. Candidate in Private Law, University of Judicial Sciences & Administrative Services, Tehran, Iran.
2 Ph.D. Candidate in Public Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran.
چکیده English

The nationalization of private banks in Iran in 1979, following the Islamic Revolution and driven by the objective of restructuring the banking system and eliminating usury, triggered a series of complex legal challenges regarding the recognition and protection of shareholders’ legitimate rights. This transformation, while framed as a public interest initiative, led to the deprivation of ownership for many minority shareholders, prompting a wave of legal claims against state-owned banks and the Ministry of Economic Affairs and Finance, which serves as the custodian of government-held shares in these institutions. This study aims to explore the legal foundations and procedural requirements for initiating claims to recover the value of shares following nationalization. It centers on the analysis of a specific judicial ruling issued at both the trial and appellate levels, and incorporates a comprehensive review of relevant legislative instruments, including the 1979 Law on the Administration of Banks and the Draft Law on the Protection of Minority Shareholders. Employing a descriptive-analytical methodology, the research evaluates the legal reasoning adopted by the courts and the statutory framework governing shareholder rights. The findings underscore that newly established banks, as legal successors to the merged entities, bear the responsibility to compensate shareholders. Furthermore, the referral of such claims to the Ministry lacks a clear statutory mandate and may undermine the principle of legal certainty. Banking notices that purport to extinguish shareholder claims after the statutory deadline of 1982 are found to be inconsistent with the principle of vested rights and cannot, in the absence of explicit legislative authority, nullify legitimate entitlements. The judicial ruling under scrutiny reveals a fundamental tension between collective public interests and individual property rights, particularly in claims seeking both the current market value of shares and delay damages. These claims are deemed legally untenable due to the expropriatory nature of nationalization. The article concludes by advocating for the establishment of clearer legal mechanisms and the explicit legislative recognition of the new banks’ obligation to pay the book value of shares, as a necessary measure to resolve this enduring legal conflict.

کلیدواژه‌ها English

Nationalization of Banks
General Assembly of Banks
Shareholder Rights
Principle of Action
Acquired Rights
1.      احمدی، مهشید؛ بهبهانی، محمدرحیم، (1403)، «بررسی تطبیقی ملی کردن اموال از منظر حقوق خصوصی ایران و حقوق بین‌الملل»، فصلنامه مطالعات حقوقی، دوره جدید، شماره 43، صص. 49-64.
2.      امامی، سید حسن، (1395)، حقوق مدنی (جلد اول)، تهران: اسلامیه.
3.      جعفری دولت‌آبادی، عباس، (1384)، «ضبط اموال و شرایط آن در قرارهای تأمین کیفری»، ماهنامه دادرسی، شماره 52، صص. 7-13.
4.      جعفری لنگرودی، محمدجعفر، (1397)، ترمینولوژی حقوق، تهران: انتشارات گنج دانش.
5.      درویش‌زاده، محمد، (1404)، «جستاری در نظریه عمومی تصحیح اشتباه»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی،, شماره 3، صص. 111-170.  10.22034/jrpl.2025.726143
6.      زراعت، عباس، (1392)، شرح مختصر قانون مجازات اسلامی، تهران: نشر ققنوس.
7.      عامری، آفاق، (1394)، مصادره اموال ناشی از جرایم مواد مخدر و چالش‌ها و راهکارها، تهران: دانشگاه تربیت‌مدرس.
8.      عیسائی تفرشی، محمد، (1400)، مباحثی تحلیلی از حقوق شرکت‌های تجاری (جلد اول)، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت‌مدرس.
9.      محمدی، حمید، (1390)، ضبط، مصادره، استرداد و اخذ اموال حاصل از جرم، تهران: گنج دانش.
10.  مرکزمالمیری، احمد، (1404)، «جستاری میان‌رشته‌ای درباره‌ی زمینه‌ها و لوازم اجرای قانون»،  دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، شماره 3، صص. 316-347.  10.22034/jrpl.2025.2057839.1146
11.  نعمتی، مجتبی، (1395)، ضبط، مصادره و رد مال حاصل از جرم، تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز.
12.  ویژه، محمدرضا، (1389)، «مراجع صیانت از قانون اساسی و حمایت از مالکیت: نگرشی تطبیقی بر عملکرد مراجع صیانت از قانون اساسی ایران و فرانسه»، فصلنامه علمی پژوهش حقوق عمومی، شماره 29.1، صص. 443 480.