دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

معمای مبدأ خسارت تأخیر تأدیه چک، نگاهی به رویه قضایی پس از رای وحدت رویه ۸۱۲ دیوان عالی کشور

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مقداد مؤمنیان ماسوله 1
عباس نیازی 2
1 حقوق تجارت، دانشکده حقوق، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
2 گروه حقوق، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/analysis.2026.2078976.1151
چکیده
بر اساس استفساریه تبصره ماده ۲ قانون صدور چک، دارنده چک می‌تواند خسارت تأخیر تأدیه را بر مبنای نرخ شاخص تورم بانک مرکزی از تاریخ چک مطالبه نماید. با این حال، رویه قضایی در تعیین مبدأ محاسبه خسارت تأخیر تأدیه متشتت بود. این اختلاف منجر به صدور رأی وحدت رویه شماره ۸۱۲ مورخ 01/04/1400 هیئت عمومی دیوان عالی کشور شد که تاریخ سررسید چک را مبدأ محاسبه خسارت تأخیر تأدیه اعلام نمود. با وجود این، همچنان برخی محاکم دامنه شمول رأی مذکور را محدود می‌دانند و علی‌رغم آنکه رأی وحدت رویه، استفساریه یادشده و ماده ۲ قانون صدور چک به‌طور کلی ابتدای زمان مطالبه خسارت را سررسید چک می‌دانند، لیکن با بررسی رویه قضایی مشخص شد که آرا حتی پس از صدور رأی وحدت رویه نیز کماکان در این زمینه متفاوت است و محاکم راهکارهای خاص خود را برای تعیین مبدأ محاسبه زیان دیرکرد پرداخت چک می‌پیمایند. به‌گونه‌ای که دادگاه‌ها در سه مورد، مبدأ دیگری را برای آغاز محاسبه خسارت در نظر می‌گیرند: نخست، در صورت شمول مرور زمان تجاری؛ دوم، هنگامی که دارنده در مطالبه وجه تأخیر داشته باشد؛ و سوم، در فرض انتقال چک پس از صدور گواهی عدم پرداخت.

تحلیل مقررات نشان می‌دهد که مرور زمان تجاری تنها موجب عدم استماع دعوا در برابر برخی از مسئولان سند است و ماهیت تجاری چک را زایل نمی‌کند. ازاین‌رو، در صورت وجود شرایط مقرر در ماده ۳۱۹ قانون تجارت، حداقل در خصوص خسارت تأخیر تأدیه، چک مشمول مرور زمان، همچنان قابلیت مطالبه زیان دیرکرد پرداخت بر اساس مزایای اسناد تجاری را خواهد داشت. همچنین، تأخیر دارنده در مطالبه به‌خودی‌خود مانع دریافت خسارت نیست؛ مگر آنکه این تأخیر به‌گونه‌ای باشد که رابطه سببیت میان عدم پرداخت و متعهد عرفاً قطع شود. افزون بر این، انتقال چک پس از صدور گواهی عدم پرداخت با توجه ‌به اطلاق تبصره ماده ۲۱ قانون صدور چک مبنی بر شمول مزایای قانونی نسبت به «دارنده‌ی نهایی»، همچنان واجد اثر تجاری بوده و منتقلٌ‌الیه، دارنده قانونی محسوب می‌شود و رویکرد برخی از آرا در محدود نمودن زمان خسارت به تاریخ مطالبه یا صدور گواهی عدم پرداخت صحیح به نظر نمی رسد.
کلیدواژه‌ها
رأی وحدت رویه 812
خسارت تأخیر تأدیه
چک
مرور زمان تجاری
قاعده اقدام

عنوان مقاله English

The Puzzle of the Starting Point of Late Payment Damages: A Review of Uniform Judicial Precedent No. 812 of the General Board of the Supreme Court

نویسندگان English

Meghdad Momenianmasouleh 1
abbas niazi 2
1 Department of Commercial Law, Faculty of Law, Judicial Sciences and Administrative Services University, Tehran, Iran
2 Faculty of Law, South Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

According to the interpretive opinion issued regarding the Note to Article 2 of the Check Issuance Act, a check holder may claim late payment damages, culculated on the basis of the inflation rate, from the maturity date of the check. However, judicial practice was fragmented regarding the determination of the starting point for such calculations. This inconsistency ultimately led to uniform judicial precedent No. 812 of 22 June 2021, rendered by the General Board of the Supreme Court, which established the check’s maturity date as the point of commencement for calculating late payment damages. Nevertheless, certain courts continue to construe the scope of this precedent narrowly in three situations: (1) where the claim is subject to the commercial statute of limitations; (2) where the holder has been tardy in seeking payment; and (3) where the check has been negotiated after the issuance of notice of non-payment.

A doctrinal and statutory analysis suggests that the commercial statute of limitations merely bars proceedings against certain parties liable on the instrument, without extinguishing the commercial nature of the check itself. Consequently, a time-barred check, provided that the conditions of Article 319 of the Commercial Act are satisfied, remains enforceable, at least with respect to late payment damages, by virtue of the privileges afforded to commercial instruments. Likewise, a holder’s delay in presenting the check or demanding payment does not, in itself, bar recovery of damages unless such delay is of a kind that, in ordinary legal reasoning, breaks the causal link between the obligor’s non-payment and the resulting loss. Furthermore, negotiation of a check after the issuance of a non-payment certificate, given the broad wording of the Note to Article 21 of the Check Issuance Act, which extends statutory privileges to the “final holder”, preserves the commercial efficacy of the instrument and renders the transferee a lawful holder. Ultimately, it must be said in all of these circumstances, notwithstanding the uniform judicial precedent late payment damages in principle from the cheque’s maturity date is recoverable. inasmuch as the said uniform judicial precedent has come to reduce the divergence of practice in this regard.

کلیدواژه‌ها English

Uniform judicial precedent No. 812
Late payment damages
Negotiation of a check
Commercial statute of limitations
The Principle of Iqdām
الف- منابع فارسی
کتاب‌ها
 
اسکینی، ربیعا (1399)، حقوق تجارت: کلیات، معاملات تجاری، تجار و سازماندهی فعالیت تجاری، چاپ بیست و هفتم، تهران: سمت.
بابایی، ایرج (1401)، حقوق مسئولیت مدنی؛ مبتنی بر نقد و بررسی آراء و رویه قضایی، جلد 1، چاپ پنجم، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
توکلی، محمدمهدی (1403)، منظومه چک، چاپ پنجم، تهران: مکتوب آخر.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1400)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد 3، چاپ هشتم، تهران: گنج دانش.
ستوده تهرانی، حسن (1391)، حقوق تجارت، جلد 3، چاپ بیست و دوم، تهران: دادگستر.
شمس، عبدالله (1394)، آیین دادرسی مدنی (دوره پیشرفته)، جلد 3، چاپ بیست و هفتم، تهران: دراک.
شمس، عبدالله (1399)، آیین دادرسی مدنی (دوره بنیادین)، جلد 1، چاپ پنجاه و هشتم، تهران: دراک.
شهیدی، مهدی (1395) آثار قراردادها و تعهدات، چاپ هفتم، تهران: مجد.
شهیدی، مهدی (1397)، سقوط تعهدات، چاپ دوازدهم، تهران: مجد.
صقری، محمد (1380)، حقوق بازرگانی اسناد، جلد اول، چاپ اول، تهران: سهامی انتشار.
صقری، محمد (1401)، دوره‌ی کامل حقوق بازرگانی اسناد، چاپ اول، تهران: مجد.
عبدی‌پور فرد، ابراهیم (1401)، حقوق تجارت، جلد اول، چاپ ششم، تهران: مجد.
عبدی‌پور فرد، ابراهیم (1401)، حقوق تجارت، جلد سوم، چاپ هشتم، تهران: مجد.
فاضل لنکرانی، محمدجواد (1396)، مکاسب محرمه، جلد 1، چاپ اول، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
کاتوزیان، ناصر (1399)، مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران، چاپ دهم، تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر (1400)، دوره مقدماتی حقوق مدنی: اعمال حقوقی، قرارداد - ایقاع، چاپ هفتم، تهران: گنج دانش.
کاتوزیان، ناصر (1401)، دوره حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، جلد 4، چاپ ششم، تهران: گنج دانش.
کاویانی، کوروش (1383)، حقوق اسناد تجاری، چاپ اول، تهران: میزان.
محقق داماد، مصطفی ( 1384)، قواعد فقه (بخش مدنی - مالکیت و مسئولیت)، چاپ دوازدهم، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مدنی، سیدجلال الدین (1379)، آیین دادرسی مدنی (دادگاههای عمومی و انقلاب)، جلد 2، چاپ اول، تهران: پایدار.
معتمدی، جواد (1402)، روش تفسیر در حقوق تجارت، چاپ سوم، تهران: سهامی انتشار.
موحد، محمدعلی (1398)، حق و سوءاستفاده از آن، چاپ دوم، تهران: نشر کارنامه.
موسوی بجنوردی، محمد (1379)، قواعد فقهیه، جلد 1، چاپ سوم، تهران: چاپ و نشر عروج.
میرزانژاد جویباری، اکبر و خشنودی، رضا (1400)، خسارت تأخیر تأدیه در رویه قضایی با مطالعه تطبیقی حقوق فرانسه، چاپ دوم، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.
میرشکاری، عباس (1401)، رساله عملی در مسئولیت مدنی، چاپ چهارم، تهران: سهامی انتشار.
میرشکاری، عباس (1404) رساله عملی در حقوق قراردادها، جلد 2، چاپ پنجم، تهران: سهامی انتشار.

نیازی، عباس (1404)، تحلیل و بررسی رأی دادگاه مبنی بر استماع ایرادات در مقابل دارنده بدون حسن نیت سند تجاری،گزارش کرسی علمی به کوشش پژوهشکده حقوق و قانون ایران، ناقد اول، دکتر امیرحسین رضایی نژاد، ناقد دوم دکتر حسن بادینی، انتشارات داد و دانش.

هاشمی شاهرودی، محمود (1382)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، جلد 1، چاپ اول، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السلام).
هاشمی شاهرودی، محمود (1382)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، جلد 6، چاپ اول، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السلام).
هاشمی شاهرودی، محمود (1382)، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، جلد 3، چاپ اول، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (علیهم السلام).
هدایت نیا، فرج الله (1382)، آسیب شناسی فقهی قوانین – بررسی موضوعات، چاپ اول، قم: معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضاییه، مرکز تحقیقات فقهی.
مقالات
تلخابی، مجید و ناظمی، محمدحسین (1393)، قاعده اقدام و جبران تورم، دوفصلنامه مطالعات فقه امامیه، دوره 93، شماره 2.
توکلی، محمد مهدی و هاشمی، محمد (1404)، بررسی امکان الزام به ثبت چک در سامانه صیّاد: مطالعه موردی یک رأی قضایی، دوفصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره 4، شماره 8. Doi: 10.22034/analysis.2025.2074355.1128
حسن‌زاده، حیدر و سلطانیان، محمدرضا (1394)، مواعد مطالبه، واخواست و اقامه دعوا و آثار عدم رعایت آن‌ها در برات، سفته و چک با نگاهی تطبیقی به کنوانسیون‌های ژنو، تحقیقات حقوقی بین المللی، دوره 8، شماره 27.
صحرائی، فرید و چگینی، علی (1403)، مبداء خسارت تاخیر تادیه چک و محدوده شمول رای وحدت رویه 812 دیوان عالی کشور، مجله حقوقی دادگستری، دوره 88، شماره 125.
عبدی‌پور فرد، ابراهیم (1401)، چالش‌های حقوقی قانون صدور چک، نشریه حقوق اسلامی، دوره 19 ، شماره 72.
عبدی‌پور فرد، ابراهیم؛ طباطبایی‌نژاد، ریحانه سادات؛ بازوکار، فاطمه (1403)، تأثیر قانون صدور چک اصلاحی بر ضمانت اجراهای قانونی آن، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی، دوره 23، شماره 59.
عرب‌نژاد، یاسر و تقی زاده، فاطمه (1403)، تشخیص موضوع دعوا و تطبیق آن با قوانین؛ بررسی رای شعبه 18 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، دوفصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره 3، شماره 5.doi: 10.22034/analysis.2024.2013861.1078
فتاحی، مهدی (1395)، مبدأ محاسبة خسارت تأخیر تأدیة چک، فصلنامه قضاوت، دوره 16، شماره 85.
قاسمی حامد، عباس و غفوری اصل، غزل (1395)، لزوم احیای دادگاه‌های تجاری در ایران، مجله تحقیقات حقوقی، دوره 19، شماره 73.
قائدی، فیض اله و محسنی، حسن (1399)، انتقال دعوا بی انتقال حق، مطالعات حقوق تطبیقی معاصر، دوره 11، شماره 20.
کاتوزیان، ناصر (1335الف)، مرور زمان اسناد تجاری، نشریه کانون وکلا، دوره 8، شماره 47.
کاتوزیان، ناصر (1335ب)، مرور زمان اسناد تجاری، نشریه کانون وکلا، دوره 8، شماره 48.
محسنی، سعید (1389)، جایگاه خسارت تأخیر تأدیه در اسناد تجاری، مجله حقوقی دادگستری، دوره 74، شماره 69.
مسعودی، بابک (1379)، اصول حاکم بر اسناد تجارتی، کانون وکلا، دوره 53، شماره 171.
مقدم، عیسی (1398)، پرسش‌هایی در مورد مرور زمان ماده 318 قانون تجارت در مورد چک و سفته، فصلنامه رأی، دوره 8، شماره 27.
موسوی باردئی، سیداحمد و حسین‌زاده، خدیجه (1394)، قاعده اقدام، ادله و کاربرد آن، فصلنامه تخصصی فقه اهل بیت، دوره 21، شماره 83.
موسوی بجنوردی، سید محمد (1375)، قاعده اقدام، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره 1، شماره 2.
موسویان، سیدعباس (1384)، بررسی فقهی ـ حقوقی قوانین مربوط به جریمه و خسارت تأخیر تأدیه در ایران، فصلنامه فقه و حقوق، دوره 2، شماره 4.
میری، حمید (1401)، اعتبار انتقال سند تجاری پس از سررسید یا واخواست، مجله حقوقی دادگستری، دوره 86، شماره 117.
نهرینی، فریدون (1402)، جایگاه قانونی تاریخ مطالبه دین در خسارت تأخیر تأدیه ارزیابی رأی وحدت رویه شماره ۸۱۲ مورخ 1/4/1400 هیئت عمومی دیوان عالی کشور، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، دوره 11، شماره 42.
نیک فرجام، کمال (1399)، بررسی تمایز مهلت ظهرنویسی تجاری با مدنی اسنادتجاری درحقوق ایران وکنوانسیون های ژنو وآنسیترال، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره 25، شماره 91.
منابع الکترونیک
پژوهشکده حقوق و قانون ایران (1404)، کرسی علمی تحلیل و بررسی رای دادگاه مبنی بر مبدا خسارت تاخیر تادیه در چک انتقال یافته پس از صدور گواهی عدم پرداخت، سایت پژوهشکده حقوق و قانون ایران، https://www.illrc.ac.ir/?p=6368، 01/08/1404.
پایان ‌نامه و جزوه درسی:
بنایی اسکویی، مجید (1399)، جزوه درس حقوق تجارت 1، تهران: دانشگاه علامه طباطبائی.
آراء و نظریات مشورتی:
اداره کل حقوقی قوه قضائیه، نظریه مشورتی شماره ۱۲۹۶/۹۸/۷ مورخ ۰۳/۰۹/۱۳۹۸.
اداره کل حقوقی قوه قضائیه، نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۳/۱۴۹ مورخ ۱۲/۰۴/۱۴۰۳.
اداره کل حقوقی قوه قضائیه، نظریه مشورتی شماره ۷/۹۳/۱۹۲۸ مورخ ۱۷/۰۸/۱۳۹۳.
اداره کل حقوقی قوه قضائیه، نظریه مشورتی شماره 932/98/7 مورخ 20/06/1398.
دادنامه شماره ۰۰۵۱۲.
دادنامه شماره ۰۳۶۰.
دادنامه شماره 140101390003307229.
دادنامه شماره ۱۴۰۱۳۵۳۹۰۰۰۳۸۲۰۱۰۰.
دادنامه شماره ۱۴۰۲۶۸۳۹۰۰۱۷۰۲۴۹۲۸.
دادنامه شماره ۱۴۰۳۶۸۳۹۰۰۰۱۵۳۱۶۸۸.
دادنامه شماره ۱۴۰۳۶۸۳۹۰۰۰۷۰۹۳۸۷۸.
دادنامه شماره ۱۴۰۳۶۸۳۹۰۰۱۷۰۲۹۲۹۴.
دادنامه شماره ۱۴۰۳۹۱۳۹۰۰۰۰۸۰۱۱۱۱.
دادنامه شماره 140391920002469886.
دادنامه شماره ۱۴۰۴۰۷۳۹۰۰۰۰۶۹۶۳۲۴.
دادنامه شماره ۱۴۰۴۶۸۳۹۰۰۰۱۵۸۳۲۴۸.
دادنامه شماره ۱۴۰۴۶۸۳۹۰۰۰۴۳۷۲۱۳۵.
دادنامه شماره 9109970224401564.
دادنامه شماره ۹۴۰۲۰۶.
دادنامه شماره ۹۴۰۹۹۷۰۰۰۱۰۰۰۷۷۶.
دادنامه شماره ۹۶۸۶۲۸.
ب- منابع عربی
آل کاشف‌الغطاء، محمدحسین (1422 ه.ق.)، تحریر المجله، جلد 1، چاپ اول، قم: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیه.
حسینی مراغی، عبدالفتاح ابن علی (1417 ه.ق.)، العناوین الفقهیة، جلد 2، چاپ دوم، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
خمینی، مصطفی (1376)، کتاب البیع، جلد 1، چاپ اول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
خوئی، سید ابوالقاسم (1418 ه.ق.)، موسوعة الإمام الخوئی، جلد 17، چاپ اول، قم: مؤسسة إحیاء آثار الامام الخوئی.
الطباطبائی الیزدی، السید محمد کاظم (1414 ه.ق)، تکملة العروة الوثقى، جلد 1، چاپ اول، قم: مکتبة الداوری.
مصطفوی، محمدکاظم (1421 ه.ق.)، القواعد الفقهیة 1، چاپ چهارم، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم. مؤسسة النشر الإسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر (1385)، الفتاوی الجدیدة، جلد 1، چاپ دوم، قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 27 بهمن 1404