دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

تحلیل ماهیت عدم النفع در رویه قضایی حقوق ایران با بررسی تطبیقی در حقوق فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار ، گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد واحد شهرقدس، تهران، ایران
چکیده
مفهوم عدم‌النفع در حقوق ایران و فرانسه، بویژه در حوزه مسؤولیت مدنی، همچنان از چالش‌برانگیزترین مباحث مربوط به جبران خسارت است؛ مفهومی که علی‌رغم کاربرد گسترده در دعاوی، با ابهامهای نظری و ناهماهنگی در رویه قضایی همراه مانده است. در حقوق ایران، تلقی از عدم‌النفع میان دو برداشت متفاوت در نوسان است: گروهی با تکیه بر فقدان تحقق خارجی، آن را اصولاً غیرقابل جبران می‌دانند، در حالی که روی‌کرد دیگر، با پذیرش امکان تحقق منفعت و وجود مقتضی، عدم‌النفع را در صورت اثبات قابلیت حصول و رابطه سببیت، قابل مطالبه می‌شمارد. بررسی آثار و رویه قضایی نشان می‌دهد که محاکم ایرانی عمدتاً بر معیار مسلّم بودن منفعت تأکید کرده و با تفکیک میان منافع ممکن‌الحصول و محقق‌الحصول، دامنه جبران زیان را محدود ساخته‌اند؛ روی‌کردی که ریشه در برداشت احتیاط‌آمیز فقه امامیه از مفهوم فوت منافع دارد. در مقابل، حقوق فرانسه با ایجاد تمایز روشن میان عدم‌النفع و تفویت فرصت، چارچوب تحلیلی منسجم‌تری ارائه می‌کند. در این نظام، معیار اصلی جبران خسارت، سنجش احتمال تحقق منفعت و ارزیابی نقش رفتار عامل زیان در از بین رفتن آن است؛ به‌گونه‌ای که هرگاه منفعت از دست‌رفته از شانس قوی و معقول تحقق برخوردار باشد، زیان قابل جبران تلقی می‌شود. این تفاوت در تحلیل نوع زیان و تشخیص رابطه سببیت، موجب شکل‌گیری ساختار دقیق‌تری در سنجش خسارت در حقوق فرانسه شده است. مقاله حاضر با تحلیل یک رأی مهم در حقوق ایران، نشان می‌دهد که چگونه فقدان تمایز مفهومی میان انواع زیان و برداشت محدودکننده از عدم‌النفع، بر استدلال و تصمیم قضایی اثر گذاشته است. با مقایسه روی‌کرد دادگاه ایرانی با معیارهای پذیرفته‌شده در حقوق فرانسه، چارچوبی پیشنهاد می‌شود که می‌تواند به درک روشن‌تر، ارزیابی دقیق‌تر و تقویت انسجام رویه قضایی در حوزه عدم‌النفع کمک کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the Nature of Loss of Profit in the Iranian Judicial Precedent through a Comparative Study in French Law

نویسنده English

Samira Harati Ghavi
Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Shahr-e-Quds Azad University, Tehran, Iran
چکیده English

One group, relying on the lack of external realization, considers it fundamentally irreparable, while another approach, accepting the possibility of realizing the benefit and that its conditions are met, considers the loss of profit to be recoverable, subject to proof of the possibility of achieving it and the existence of causal relationship.A review of the doctrine and judicial precedent shows that Iranian courts have mainly emphasized the criterion of certainty of profit and have limited the scope of compensation for losses by distinguishing between possible and actual profits; an approach that is rooted in the cautious interpretation of the concept of loss of profits in Imami jurisprudence. In contrast, French law provides a more coherent analytical framework by making a clear distinction between loss of profit and loss of opportunity. In this system, the main criterion for compensation is measuring the probability of realizing the profit and evaluating the role of the behavior of the tortfeasor in destroying it; in such a way that whenever the benefit that has been forfeited has a strong and reasonable chance of being realized, the loss is considered compensable.This difference in the analysis of the type of harm and the recognition of the causal relationship has led to the formation of a more precise structure in the assessment of damages in French law. Analyzing an important judgment in Iranian law, this article shows how the lack of conceptual distinction between types of harm and the restrictive understanding of loss of profit have affected judicial argument and decision-making.By comparing the approach of the Iranian court with the accepted standards in French law, a framework is proposed that can help us to understand more clearly, assess more accurately, and strengthen the coherence of judicial precedent in the area of loss of profit.

کلیدواژه‌ها English

loss of profit
Iranian judicial precedent
French judicial precedent
compensation
benefits possible to obtain
منابع فارسی
1.      اصغری آقمشهدی، فخرالدین، (1381)، خسارت عدم النفع در حقوق ایران و کنوانسیون بیع بین الملل کالا مصوب ۱۹۸۰، دوفصلنامه حقوق تطبیقی، 2(29)، 77-94
2.      آبسردی، نرگس و ازغ، یعقوب، (1396)، محرومیت از کار و ضمان آن در فقه و حقوق موضوعه ، مطالعات حقوق، 8، 67 81
3.      امینی، منصور و پیری، جواد، (1399)، ارزیابی خسارات ناشی از نقض تعهد قراردادی در نظام های حقوقی و اسناد بین المللی؛ رهنمودهایی برای حقوق ایران، مجله حقوقی دادگستری، ۸5 (۱۱۴)، 135-158
4.      بهاری اردکانی، ابوالفضل و هاشمی باجگانی، سید جعفر و سلیمیان، ابالفضل، (1395)، مسئولیت مدنی فرصت از دست رفته ، مجلس و راهبرد،  23(86)،  69-94
5.      حسینی، امراله، (1397)، جبران خسارت عدم النفع ناشی از تأخیر تأدیه در نظام بانکی ، فقه و اصول، شماره ۲(25)، 33-62
6.      خدابخشی، عبدالله، (1392)، مبانی فقهی آیین دادرسی مدنی و تاثیر آن در رویه قضایی، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار
7.      خداداده، منیژه و الهیان، مجتبی، (1396)، ممکن الحصول و صدق اتلاف ، مطالعا ت علوم اجتماعی، 3 (1)، 19
8.      روشن، محمد و جعفری، علی اکبر و جهان تیغی، مجتبی، (1397)، بررسی قابلیت جبرا نپذیری عدم النفع در فقه امامیه ، مجله حقوقی دادگستری، 82(101)،  61-83
9.      سامت، محمد علی، (1377)، فوت منفعت یا عدم النفع در حقوق ایرا ن و اسلام ، نشریه دانشکده حقوق وعلوم سیاسی دانشگاه تهران، 42 ، 53-76
10.  سکوتی، رضا و شمالی، نگار، (1390)، جایگاه عدم النفع در حقوق ایران ، مطالعات حقوقی معاصر، 2 (2)، 79-98
11.  شهیدی، مهدی، (1389)، آثار قراردادها و تعهدات، جلد چهارم، تهران: مجد
12.  غروی اصفهانی، محمدحسین بی تا، نهایه الدرایه فی شرح الکفایه، جلد چهارم، قم: موسسه آ لبیت علیه مالسلام لاحیاء التراث
13.  کرمی، سکینه، (1391)، تحلیل فقهی حقوقی خسارت ناشی از تفویت منفعت ، پژوه شهای فقه و حقوق اسلامی، 8 (29)،  97-114
14.  مرندی، محمد رضا و پنهانی، زهرا، (1396)، خسارت عدم النفع در نظام حقوقی ایران، مطالعات علو م سیاسی ، حقوق و فقه، 3(1)، 93  101
15.  میرشکاری، عباس، (1399)، رساله عملی در مسئولیت مدنی، چاپ سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار
16.  میرشکاری، عباس، عبدی، مونا، (1404)،انتظار یا اعتماد: تحلیل آراء صادره در یکی از پرونده‌های شرکت خدمات ارتباطی در خصوص ضابطه ارزیابی خسارت عدم‌النفع، نقد و تحلیل آراء قضائی، 4(8)، 404-361 Doi: 10.22034/analysis.2025.2073654.1123
17.  میرشکاری، عباس، عبدی، مونا، (1402)، تمایز عدم‌النفع و تفویت منفعت: با تأکید بر نقد و تحلیل دادنامه‌های شماره شعبه 20 دادگاه عمومی حقوقی تهران و شعبه 80 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، نقد و تحلیل آراء قضائی، 2(3)، 217-192 Doi: 10.22034/analysis.2023.2005306.1015
18.  وحدتی شبیری، سید حسن، (1395)، ضمان ناشی از خسارت عدم النفع در نظریه فقهی وحید بهبهانی، فقه و مبانی حقوق اسلامی، 49(2)، 343-356
منابع لاتین
19.   Jourdain, Patrice, (2021), Principes de la responsabilité civile. Paris: Dalloz
20.   Gavalda, Gabrielle (2023), La faute lucrative : une notion en construction en droit français, Revue des Sciences Juridiques et Sociales, vol. 16, no. 3, pp. 193–218
21.   Jones, Lucy, (2019), Introduction to Business Law. Oxford University Press.
22.   Dupuis, Laurence (2024), L’impact de la future réforme des effets de la responsabilité civile et des causes d’exonération, Journal de la Responsabilité Civile, vol. 27, no. 3, pp. 255–274
23.   Piron, Pauline (2021), Les évolutions de la responsabilité civile en France, Revue Trimestrielle de Droit Civil, vol. 120, no. 2
24.   Le Tourneau, Philippe (2020), La constitutionnalisation de la responsabilité civile, Revue de la responsabilité civile et des assurances, no. 4
25.   Hill, Christian Peter, (2017), Compensation for Loss of Use Under German Law
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.