دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

تحلیل ماهیت عدم النفع در رویه قضایی حقوق ایران با بررسی تطبیقی در حقوق فرانسه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد ملارد، تهران، ایران
چکیده
مفهوم عدم‌النفع در حقوق ایران و فرانسه، به‌ویژه در حوزه مسئولیت مدنی، همچنان از چالش‌برانگیزترین مباحث مربوط به جبران خسارت است؛ مفهومی که علیرغم کاربرد گسترده در دعاوی، با ابهام‌های نظری و ناهماهنگی در رویه قضایی همراه مانده است. در حقوق ایران، تلقی از عدم‌النفع میان دو برداشت متفاوت در نوسان است: گروهی با تکیه بر فقدان تحقق خارجی، آن را اصولاً غیرقابل جبران می‌دانند، در حالی که رویکرد دیگر، با پذیرش امکان تحقق منفعت و وجود مقتضی، عدم‌النفع را در صورت اثبات قابلیت حصول و رابطه سببیت، قابل مطالبه می‌شمارد. بررسی آثار و رویه قضایی نشان می‌دهد که محاکم ایرانی عمدتاً بر معیار مسلّم بودن منفعت تأکید کرده و با تفکیک میان منافع ممکن‌الحصول و محقق‌الحصول، دامنه جبران زیان را محدود ساخته‌اند؛ رویکردی که ریشه در برداشت احتیاط‌آمیز فقه امامیه از مفهوم فوت منافع دارد. در مقابل، حقوق فرانسه با ایجاد تمایز روشن میان عدم‌النفع و تفویت فرصت، چارچوب تحلیلی منسجم‌تری ارائه می‌کند. در این نظام، معیار اصلی جبران خسارت، سنجش احتمال تحقق منفعت و ارزیابی نقش رفتار عامل زیان در از بین رفتن آن است؛ به‌گونه‌ای که هرگاه منفعت از دست‌رفته از شانس قوی و معقول تحقق برخوردار باشد، زیان قابل جبران تلقی می‌شود. این تفاوت در تحلیل نوع زیان و تشخیص رابطه سببیت، سبب شکل‌گیری ساختار دقیق‌تری در سنجش خسارت در حقوق فرانسه شده است. مقاله حاضر با تحلیل یک رأی مهم در حقوق ایران، نشان می‌دهد که چگونه فقدان تمایز مفهومی میان انواع زیان و برداشت محدودکننده از عدم‌النفع، بر استدلال و تصمیم قضایی اثر گذاشته است. با مقایسه رویکرد دادگاه ایرانی با معیارهای پذیرفته‌شده در حقوق فرانسه، چارچوبی پیشنهاد می‌شود که می‌تواند به درک روشن‌تر، ارزیابی دقیق‌تر و تقویت انسجام رویه قضایی در حوزه عدم‌النفع کمک کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the nature of non-interest in Iranian legal practice with a comparative study in French law

نویسنده English

Samira Harati Ghavi
Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Islamic Azad University, Malard Branch, Tehran, Iran
چکیده English

The concept of loss of profit (loss of expected gains) in Iranian and French lawparticularly within the realm of civil liabilityremains one of the subjects that, despite its extensive application in litigation, continues to face theoretical ambiguities and inconsistencies in judicial practice. In Iranian law, the understanding of loss of profit fluctuates between two contrasting approaches: one that rejects compensation due to the absence of actual materialization of the benefit, and another that, by recognizing the possibility of realizing the benefit, considers it compensable when the benefit is capable of being obtained and the causal link to the harmful act is established. Analysis of the scholarly articles indicates that courts have predominantly emphasized the criterion of certainty of the benefit, thereby drawing a sharp distinction between possible and probable profits. Moreover, the traditional jurisprudential (fiqhbased) perception of lost benefits has significantly influenced judicial reasoning, leading courts to adopt a cautious stance toward awarding such damages. In French law, the distinction between loss of profit and loss of chance forms the central axis of identifying the type of damage. French courts, relying on an assessment of the probability of realizing the benefit, hold that such damage is compensable only when the lost benefit possessed a reasonable and strong likelihood of being realized. In this system, the criteria for evaluating the causal link play a critical role in distinguishing between actual and hypothetical losses, thereby creating a more coherent framework for damage assessment. A comparative study shows that although both systems accept the principle of full compensation, differences in conceptual boundaries, the level of strictness in proof, and the role of judicial precedent in developing evaluative criteria have led the Iranian systemowing to its greater reliance on fiqhbased foundations and judicial cautionto adopt a more restrictive approach toward recognizing loss of profit. By analyzing a specific judicial decision in Iranian law, this article elucidates these differences and offers a structured framework for more accurate evaluation of loss of profit claims.

کلیدواژه‌ها English

Lack of benefit
Iranian judicial practice
French judicial practice
compensation
possible benefits
منابع فارسی
1.      اصغری آقمشهدی، فخرالدین، (1381)، خسارت عدم النفع در حقوق ایران و کنوانسیون بیع بین الملل کالا مصوب ۱۹۸۰، دوفصلنامه حقوق تطبیقی، 2(29)، 77-94
2.      آبسردی، نرگس و ازغ، یعقوب، (1396)، محرومیت از کار و ضمان آن در فقه و حقوق موضوعه ، مطالعات حقوق، 8، 67 81
3.      امینی، منصور و پیری، جواد، (1399)، ارزیابی خسارات ناشی از نقض تعهد قراردادی در نظام های حقوقی و اسناد بین المللی؛ رهنمودهایی برای حقوق ایران، مجله حقوقی دادگستری، ۸5 (۱۱۴)، 135-158
4.      بهاری اردکانی، ابوالفضل و هاشمی باجگانی، سید جعفر و سلیمیان، ابالفضل، (1395)، مسئولیت مدنی فرصت از دست رفته ، مجلس و راهبرد،  23(86)،  69-94
5.      حسینی، امراله، (1397)، جبران خسارت عدم النفع ناشی از تأخیر تأدیه در نظام بانکی ، فقه و اصول، شماره ۲(25)، 33-62
6.      خدابخشی، عبدالله، (1392)، مبانی فقهی آیین دادرسی مدنی و تاثیر آن در رویه قضایی، چاپ دوم، تهران: شرکت سهامی انتشار
7.      خداداده، منیژه و الهیان، مجتبی، (1396)، ممکن الحصول و صدق اتلاف ، مطالعا ت علوم اجتماعی، 3 (1)، 19
8.      روشن، محمد و جعفری، علی اکبر و جهان تیغی، مجتبی، (1397)، بررسی قابلیت جبرا نپذیری عدم النفع در فقه امامیه ، مجله حقوقی دادگستری، 82(101)،  61-83
9.      سامت، محمد علی، (1377)، فوت منفعت یا عدم النفع در حقوق ایرا ن و اسلام ، نشریه دانشکده حقوق وعلوم سیاسی دانشگاه تهران، 42 ، 53-76
10.  سکوتی، رضا و شمالی، نگار، (1390)، جایگاه عدم النفع در حقوق ایران ، مطالعات حقوقی معاصر، 2 (2)، 79-98
11.  شهیدی، مهدی، (1389)، آثار قراردادها و تعهدات، جلد چهارم، تهران: مجد
12.  غروی اصفهانی، محمدحسین بی تا، نهایه الدرایه فی شرح الکفایه، جلد چهارم، قم: موسسه آ لبیت علیه مالسلام لاحیاء التراث
13.  کرمی، سکینه، (1391)، تحلیل فقهی حقوقی خسارت ناشی از تفویت منفعت ، پژوه شهای فقه و حقوق اسلامی، 8 (29)،  97-114
14.  مرندی، محمد رضا و پنهانی، زهرا، (1396)، خسارت عدم النفع در نظام حقوقی ایران، مطالعات علو م سیاسی ، حقوق و فقه، 3(1)، 93  101
15.  میرشکاری، عباس، (1399)، رساله عملی در مسئولیت مدنی، چاپ سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار
16.  میرشکاری، عباس، عبدی، مونا، (1404)،انتظار یا اعتماد: تحلیل آراء صادره در یکی از پرونده‌های شرکت خدمات ارتباطی در خصوص ضابطه ارزیابی خسارت عدم‌النفع، نقد و تحلیل آراء قضائی، 4(8)، 404-361 Doi: 10.22034/analysis.2025.2073654.1123
17.  میرشکاری، عباس، عبدی، مونا، (1402)، تمایز عدم‌النفع و تفویت منفعت: با تأکید بر نقد و تحلیل دادنامه‌های شماره شعبه 20 دادگاه عمومی حقوقی تهران و شعبه 80 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، نقد و تحلیل آراء قضائی، 2(3)، 217-192 Doi: 10.22034/analysis.2023.2005306.1015
18.  وحدتی شبیری، سید حسن، (1395)، ضمان ناشی از خسارت عدم النفع در نظریه فقهی وحید بهبهانی، فقه و مبانی حقوق اسلامی، 49(2)، 343-356
منابع لاتین
19.   Jourdain, Patrice, (2021), Principes de la responsabilité civile. Paris: Dalloz
20.   Gavalda, Gabrielle (2023), La faute lucrative : une notion en construction en droit français, Revue des Sciences Juridiques et Sociales, vol. 16, no. 3, pp. 193–218
21.   Jones, Lucy, (2019), Introduction to Business Law. Oxford University Press.
22.   Dupuis, Laurence (2024), L’impact de la future réforme des effets de la responsabilité civile et des causes d’exonération, Journal de la Responsabilité Civile, vol. 27, no. 3, pp. 255–274
23.   Piron, Pauline (2021), Les évolutions de la responsabilité civile en France, Revue Trimestrielle de Droit Civil, vol. 120, no. 2
24.   Le Tourneau, Philippe (2020), La constitutionnalisation de la responsabilité civile, Revue de la responsabilité civile et des assurances, no. 4
25.   Hill, Christian Peter, (2017), Compensation for Loss of Use Under German Law