دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

تحلیل تضامنی یا نسبی بودن مسؤولیت شرکای جرم سرقت در رد مال؛ رویه دادگاهها و رأی وحدت رویه شماره 799 دیوان عالی کشور (1399/07/15)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبایی (ره)، تهران، ایران
چکیده
یکی از جرایم مهم که در جامعه امروز ایران در حال رخ دادن است، سرقت می‌باشد. این جرم، حسب مورد، ممکن است توسط یک یا چند شخص صورت پذیرد. بدیهی است، یکی از ضمانت اجراهای جدی و اصلی جرم سرقت، رد مال توسط سارقین است. در فرضی که چند شخص اقدام به سرقت نمایند، یعنی به اشتراک مال دیگری را بربایند، پرسش اصلی آن است که این اشخاص به چه میزان مسئولیت در رد مال دارند؟ آیا مسئولیت اینان تضامنی (هر یک مسئول تمام اموال) است یا نسبی (هر یک به میزان مالی که ربوده مسئول است)؟ در پاسخ به این پرسش، در رویه قضایی اختلاف‌نظرها بسیار است. غالب دادگاه‌ها، به ویژه دادگاه‌های عالی، با مسئولیت تضامنی شرکای سرقت به شدت مخالفت کرده‌اند. البته، آراء اندکی که با این رویکرد موافق نباشند نیز وجود دارد و همین تضارب آراء زمینه لازم برای صدور رأی وحدت رویه را فراهم نمود. مطابق رأی وحدت رویه شماره 799 مورخ 15/07/1399، مسئولیت شرکای سرقت، نسبی است؛ بدین معنا که ایشان به میزان مالی که ربوده‌اند، مسئولیت دارند و در صورت عدم امکان تعیین میزان اموال، مسئولیت اینان به تساوی است. با وجود این، رأی مذکور قابل انتقاد است. در حقیقت، به نظر می‌رسد که مسئولیت شرکای سرقت، تضامنی است. به عبارت دیگر، سارق همان غاصب است و مطابق قواعد غصب، مسئولیت غاصبین تضامنی می‌باشد. البته، تحمیل مسئولیت تضامنی به معنای استقرار نهایی مسئولیت نیست، بلکه، هر سارق به میزان مالی که ربوده مسئولیت دارد و در صورت عدم احراز میزان اموال مسروقه توسط هر فرد، مسئولیت ایشان به تساوی است. به هر روی، هدف از این نوشتار آن است که به شیوه تحلیلی-توصیفی و با نگاهی به آرای قضائی، نظریات فقها، دکترین و با تأکید بر رأی وحدت رویه مورد اشاره، به سوال فوق‌الذکر پاسخ دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Analysis of the Joint and Several or Relative Liabilities of the Partners in the Crime of Theft in the Restitution of Property with an Emphasis on the Unified Judicial Precedent No. 799 dated 2020/10/06

نویسندگان English

abbas mirshekari 1
Shobeir Azadbakht 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic and Private Law, Tehran University, Tehran, Iran
2 Ph.D. student of private law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran
چکیده English

One of the most important crimes is theft.This theft, depending on the case, may be done by one or more people.Obviously,one of the guarantees of the serious and main execution of the crime of theft is the restitution of the property by the thieves.In the assumption that several people commit theft, i.e. steal another's property together, the main question is, to what extent are these people responsible for returning the property?Is their responsibility joint and several or relative?In response to this question, there are many differences of opinion in the judicial procedure.The majority of courts, especially the Supreme Courts, have strongly opposed the joint liability of partners in theft.Of course, there are few judgments that do not agree with this, and this conflict of opinions provided the basis for issuing a unified judicial precedent.According to the unified judicial precedent No.799 dated 2020/10/06,the responsibility of the partners in theft is relative; this means that they are responsible for the amount of property they have stolen, and if it is not possible to determine the amount of property, their responsibility is equal.Despite this, the unified judicial precedent No. 799 can be criticized.In fact, it appears that the liability of partners in theft is joint and several.In other words, the thief is the usurper, and according to the rules of usurpation,the responsibility of usurpers is joint and several.Of course, the imposition of joint and several liability does not mean the final establishment of responsibility,rather, each thief is responsible for the amount of property she/he stole, and if it is not clear how much each thief stole, their responsibility is equal.However,the purpose of this article is to answer the aforementioned question in an analytical-descriptive manner and with a broad look at judicial opinions, jurists' opinions, doctrine and emphasizing on the mentioned unified judicial precedent.

کلیدواژه‌ها English

Judicial Procedure
Usurper
Joint and Several Liability
Equal Liability
Damage
1.                ابن ادریس، محمد بن احمد (1387)، ‌موسوعه ابن إدریس الحلی، جلد سیزدهم، قم: دلیل ما.
2.                اردبیلی، محمدعلی (1395)، حقوق جزای عمومی، چاپ چهل و پنجم، جلد دوم، تهران: میزان.
3.                اردبیلی، محمدعلی (1396)، حقوق جزای عمومی، چاپ سیزدهم، جلد سوم، تهران: میزان.
4.                اردمه، محمد صادق، دلاور، غلامحسین و رزمی، سید محسن (1401)، «واکاوی فقهی و حقوقی مسئولیت شرکای جرم در رد مال»، نشریه کارآگاه، دوره 16، شماره 61.
5.                اصفهانی، ابوالحسن (1393)، وسیله النجاه (گلپایگانی)، جلد سوم، قم: مهر استوار.
6.                امامی، اسدالله (1400)، حقوق و تعهدات غیرقراردادی، چاپ اول، تهران: میزان.
7.                امیرمحمدی، محمدرضا (1394)، حقوق مدنی: مسؤولیت تضامنی، چاپ اول، تهران: میزان.
8.                آقایی‌نیا، حسین و رستمی، ‌هادی (1397)، حقوق کیفری اختصاصی: جرایم علیه اموال و مالکیت، چاپ اول، تهران: میزان.
9.                بابایی، ایرج (1394)، حقوق مسئولیت مدنی و الزامات خارج از قرارداد، چاپ اول، تهران: میزان.
10.             باریکلو، علیرضا (1394)، مسئولیت مدنی، چاپ ششم، تهران: میزان.
11.             بهرامی احمدی، حمید (1393)، ضمان قهری (مسئولیت مدنی): با مطالعه تطبیقی در فقه مذاهب اسلامی و نظامهای حقوقی، چاپ دوم، تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
12.             بیات، فرهاد و بیات، شیرین (1402)، شرح جامع قانون مدنی، چاپ بیست و ششم، تهران: ارشد.
13.             پژوهشکده استخراج و مطالعات رویه قضایی (1394 الف)، مجموعه آرای قضایی دیوان عالی کشور (کیفری)-(مهر، آبان، آذر) 1392، چاپ اول، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
14.             پژوهشکده استخراج و مطالعات رویه قضایی (1394 ب)، مجموعه آرای قضایی دیوان عالی کشور (کیفری)-(تیر، مرداد، شهریور) 1392، چاپ دوم، تهران: مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضاییه.
15.             ترحینی عاملی، محمد حسن (1385)، الزبده الفقهیه فی شرح الروضه البهیه، جلد نهم، بی‌جا: دار الفقه للطباعه و النشر.
16.             جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1349)، «غصب»، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 3.
17.             جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1350، الف)، «عناصر غصب (2): عنصر دوم ازاله ید قانونی»، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 7.
18.             جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1350، ب)، «عناصر غصب»، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره
19.             6.
20.             جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1395)، مبسوط در ترمینولوژی، جلد اول، چاپ هفتم، تهران: گنج دانش.
21.             جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1395)، مجموعه محشی قانون مدنی (علمی-تطبیقی-تاریخی)، چاپ پنجم، تهران: گنج دانش.
22.             صاحب جواهر، محمدحسن بن جعفر (1421ق)، جواهر الکلام (ط. الحدیثه)، جلد نوزدهم، قم: موسسه دائره المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت (ع).
23.             حائری شاهباغ، سید علی (1396)، شرح قانون مدنی، چاپ چهارم، تهران: گنج دانش.
24.             حبیب‌زاده، محمد جعفر (1395)، حقوق جزای اختصاصی (جرایم علیه اموال)، چاپ یازدهم، تهران: سمت.
25.             حبیب‌زاده، محمد جعفر (1399)، تحلیل جرایم کلاه برداری و خیانت در امانت در حقوق کیفری ایران، چاپ هفتم، تهران: دادگستر.
26.             حماد، نزیه (1429 ق)، معجم المصطلحات المالیه و الاقتصادیه فی لغه الفقهاء، دمشق: دارالقلم.
27.             حیاتی، علی‌عباس (1398)، حقوق مدنی (4): مسئولیت مدنی، چاپ دوم، تهران: میزان.
28.             خالقی، علی (1396)، نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری، چاپ دهم، تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش.
29.             خالقی، علی (1397)، آیین دادرسی کیفری، جلد دوم، چاپ سی و هفتم، تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش.
30.             خدابخشی، عبدالله (1392)، تمایز بنیادین حقوق مدنی و حقوق کیفری، چاپ دوم، تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش.
31.             خمینی، سید روح‌الله (1392)، تحریرالوسیله، جلد دوم، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (قدس سره).
32.             خوئی، سید ابوالقاسم (1418 ق)، موسوعه الإمام الخوئی، جلد چهل و یکم، قم: مؤسسه إحیاء آثار الامام الخوئی.
33.             داراب‌پور، مهراب (1396)، مسؤولیتهای خارج از قرارداد: پرداخت خسارت، استرداد عین و امتیازات)، چاپ سوم، تهران: مجد.
34.             رحیمی، فرشاد (1398)، «رسیدگی به دعاوی حقوق در دادگاههای کیفری»، دانشنامه‌های حقوقی، دوره 2، شماره 2.
35.             رشتی، حبیب‌الله بن محمدعلی (بی‌تا)، کتاب الغصب، بی‌چا، بی‌جا: بی‌نا.
36.             ره‌پیک، حسن (1395)، حقوق مسؤولیت مدنی و جبرانها، چاپ بیست و سوم، تهران: خرسندی.
37.             زین‌الدین، محمد امین (1413 ق)، کلمه التقوی، جلد ششم، قم: مطبعه مهر.
38.             سیستانی، سید علی (1415 ق)، منهاج الصالحین، جلد دوم، قم: مکتب آیه الله العظمی السید السیستانی.
39.             شامبیاتی، هوشنگ (1393)، حقوق جزای عمومی، جلد اول، چاپ چهارم، تهران: مجد.
40.             شبیری زنجانی، موسی (1387)، المسائل الشرعیه، قم: نشر الفقاهه.
41.             شکری، رضا (1396)، قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی (دکترین و رویه کیفری ایران)، جلد اول، چاپ دوم، تهران: مهاجر.
42.             شیری، عباس (1400)، «مسؤولیت شرکای جرم در جبران ضرر و زیان ناشی از جرم با توجه به رای وحدت رویه شماره 799 مورخ 15/07/1399»، مجموعه حقوقی (دیوان عالی کشور)، شماره 1.
43.             صادقی، محمود، رعدی، کامبیز و عیسائی تفرشی، محمد (1387)، «بررسی فقهی ضمان قهری مسؤولان متعدد»، پژوهشهای حقوق تطبیقی، دوره 12، شماره 3.
44.             صدر، محمد (1430 ق)، ما وراء الفقه، جلد هفتم، بیروت: دار الأضواء.
45.             صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (1397)، مسئولیت مدنی تطبیقی، چاپ اول، تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای حقوقی شهر دانش.
46.             صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (1399)، مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، چاپ سیزدهم، تهران: سمت.
47.             طهماسبی، جواد (1398)، آیین دادرسی کیفری (کلیات، دعوای عمومی و دعوای خصوصی)، جلد اول، چاپ چهارم، تهران: میزان.
48.             عباسلو، بختیار (1394)، مسؤولیت مدنی (با نگرش تطبیقی)، چاپ دوم، تهران: میزان.
49.             فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1387)، تفصیل الشریعه (کتاب الغصب و احیاء الموات و المشترکات و اللقه)، قم: مرکز فقه الائمه الاطهار (ع).
50.             فاضل موحدی لنکرانی، محمد (1390)، آیین کیفری اسلام: شرح فارسی تحریر الوسیله (حدود)، جلد سوم، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار (ع).
51.             فصیحی‌زاده، علیرضا (1377)، اذن و آثار حقوقی آن، چاپ اول، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
52.             قاسم‌زاده، سید مرتضی (1395)، الزامها و مسؤولیت مدنی بدون قرارداد، چاپ دهم، تهران: میزان.
53.             کاتوزیان، ناصر (1394)، الزا‌مهای خارج از قرارداد (مسؤولیتهای خاص و مختلط)، جلد دوم، چاپ دوازدهم، تهران: دانشگاه تهران.
54.             کاشف‌الغطاء، حسن بن جعفر (1436 ق)، انوار الفقاهه، جلد نهم، تهران: المرکز العالی للعلوم و الثقافه الاسلامیه.
55.             گلدوزیان، ایرج (1380)، حقوق جزای اختصاصی جرایم علیه (تمامیت جسمانی، صدمات معنوی، اموال و مالکیت، امنیت و آسایش عمومی)، چاپ هفتم، تهران: دانشگاه تهران.
56.             گلدوزیان، ایرج (1395)، محشای قانون مجازات اسلامی، چاپ ششم، تهران: مجد.
57.             لطفی، اسدالله (1393)، سلسله مباحث فقهی، حقوقی مسؤولیت مدنی، چاپ اول، تهران: جاودانه.
58.             مصدق، محمد (1396)، شرح قانون مجازات اسلامی (جزایم-مسؤولیت کیفری-ادله اثبات)، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: جنگل.
59.             مغنیه، محمد جواد (1379)، فقه الإمام جعفر الصادق، جلد پنجم، قم: انصاریان.
60.             مومنی، خسرو (1395)، «کیفیّت مسؤولیت عوامل متعدّد زیان (نقد مواد 526، 533 و 535 ق. م.ا مصوّب 1392)»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، دوره 8، شماره 14.
61.             میرشکاری، عباس (1396)، رساله عملی در مسؤولیت مدنی، چاپ سوم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
62.             میرکمالی، سید علیرضا و صالح‌احمدی، سحر (1400)، قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی (تفسیری، تشریحی و انتقادی)، جلد اول، چاپ چهارم، تهران: گالوس.
63.             میرکمالی، سید علیرضا و صالح‌احمدی، سحر (1400)، قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی (تفسیری، تشریحی و انتقادی)، جلد دوم، چاپ چهارم، تهران: گالوس.
64.             میرمحمد صادقی، حسین (1396)، حقوق کیفری اختصاصی (2): جرایم علیه اموال و مالکیت، چاپ پنجاهم، تهران: میزان.
65.             میرمحمد صادقی، حسین (1400)، حقوق جزای عمومی (2): مسؤولیت کیفری، چاپ اول، جلد دوم، تهران: دادگستر.
66.             میرمحمد صادقی، حسین (1401)، حقوق جزای عمومی (3): واکنش اجتماعی در برابر جرم (مجازات و اقدام تأمینی و تربیتی)، چاپ اول، جلد سوم، تهران: دادگستر.
67.             یثربی، سید علی محمد (1398)، فقه ضمان قهری و حقوق خصوصی، جزایی و عمومی، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
68.             یزدانیان، علیرضا (1395)، حقوق مدنی: حقوق تعهدات. قواعد عمومی مسؤولیت مدنی با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه، جلد اول، چاپ اول، تهران: میزان.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.