دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

انتظار یا اعتماد: تحلیل آراء صادره در یکی از پرونده‌های شرکت خدمات ارتباطی در خصوص ضابطه ارزیابی خسارت عدم‌النفع

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عباس میرشکاری 1
مونا عبدی 2
1 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانش آموخته دکتری حقوق خصوصی دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.22034/analysis.2025.2073654.1123
چکیده
تصور کنید قراردادی میان الف و ب برای ارائه کالا یا خدمتی منعقد شده ‌است. الف برای اجرای قرارداد، متحمل 30 واحد هزینه ازجمله اجاره محل و کارگران و وسایل نقلیه، تأمین مواد و تجهیزات و غیره شده و با درنظر گرفتن 10 واحد سود برای خود، آماده اجرای تعهداتش می‌شود. دراین میان اگر ب قرارداد را نقض کند، الف چه میزان می‌تواند از ب غرامت دریافت کند؟ آیا در تعیین غرامت برای الف، باید نظر به آینده داشت و با توجه به انتظار وی، سودی که می‌شد از اجرای قرارداد، حاصل شود را درنظرگرفت (ضابطه خسارات انتظاری) یا آنکه باید به گذشته چشم دوخت و با توجه به هزینه‌ها و خسارت‌هایی که الف متحمل شده، غرامت را تعیین کرد (ضابطه خسارات اتکائی) یا آنکه می‌توان همزمان براساس هر دو روش، زیان وارده را ارزیابی کرد و متعهد را به پرداخت مجموع آنها (سود قابل تحصیل + زیان وارد شده) محکوم کرد؟ پاسخی که تا مدت‌ها توسط نویسندگان و قضات برجسته در کامن‌لا داده می‌شد، منفی بود بااین استدلال که اعمال بیش از یک ضابطه ارزیابی در هر پرونده، منتهی به جبران مضاعف خسارت می‌شود. بنابراین، صرفا باید یک ضابطه برای ارزیابی خسارات وارده بکارگرفته شود اما پس از مدتی به این ایراد توسط حقوقدانان و اقتصادانان پاسخ داده‌شد بااین توضیح که آنچه سبب جبران مضاعف خسارت می‌شود فرضی است که سود، به‌صورت ناخالص حساب شده باشد اما اگر خالص باشد صدور رأی به‌جبران هزینه‌های صورت‌گرفته علاوه برمنافع مورد انتظار، درصورت وجود برخی شرایط، بامانعی مواجه نیست وتنها محدودیت دراین زمینه توجه به قاعده «منع جبران مضاعف خسارت» است. آراء مورد تحلیل در این نوشتار یکی از معدود آراء قابل توجه در این زمینه است که به بررسی این موضوع درحقوق ایران پرداخته است؛ هرچند به‌دلیل ابهام در وجود شرایط لازم برای محاسبه برخی هزینه‌ها، قابل انتقاد به نظر می‌رسد.
کلیدواژه‌ها
انتظار قراردادی
اتکا به قرارداد
سود خالص
سود ناخالص
منع جبران مضاعف خسارت

عنوان مقاله English

Expectation or Reliance: An Analysis of the Arbitration and Judicial Decisions in a Telecommunication Services Case Regarding the Criteria for Evaluation of Lost Profit

نویسندگان English

َAbbas Mirshekari 1
Mona Abdi 2
1 Associate Professor of Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law & Political Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Ph. D in Private Law, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

Imagine a contract has been concluded between parties A and B for the provision of goods or services. A has incurred 30 units of costs to perform the contract including renting for the workplace, labors and vehicles, procurement of materials and equipment and so on. Taking into account a profit margin of 10 units, A is ready to fulfill his/her obligation. If, however, A is deprived of his/her expected profits due to B’s breach of contract, how much damages suffered by A? In other words what is A’s expectation from the performance of this contract? Does it include only 10 units of net profit he/she has anticipated (Expectation damages) or does it also include the 30 units of costs incurred (reliance damages)? The simple case presented as an example is one of the challenging questions in common law framed as follows: is it possible to simultaneously assess damages based on both expectation and reliance criteria? For a long time, the answer given by prominent scholars and judges was negative with the argument that applying more than one criterion for assessing damages in every case would lead to double/over compensation. Therefore, only one criterion should be applied to evaluate the incurred losses. However, after some time, this objection was addressed bylegalscholars and economists. They clarified that what leads todouble/over compensation is the cases that in which the profits are calculated on a gross basis, however, if calculated on a net basis, awarding compensation for both Incurred costs and expected profits under certain conditions arenot problematic. The only limitation inthisregard is considering the prevention ofdoublerecovery rule. The decisions issuedby arbitrators andjudges analyzed in this article, are among the few notable decisions addressing this issue inIranianlaw though they appear open to criticism due to ambiguities in meeting necessary conditions for calculation some costs.

کلیدواژه‌ها English

Contractual expectation
Reliance to contract
Gross profit
Net profit
Preventing over/double-compensation
1-    منابع فارسی
الف) کتب:
ربیعی، احمد، تاتاری، امین، (1401)، قانون مدنی عراق، تهران: انتشارات مجد، چاپ اول.
رنجبر، مسعود رضا، (1395)، تعیین خسارت ناشی از نقض قرارداد، تهران: بنیاد حقوقی میزان، چاپ سوم.
شیروی، عبدالحسین، (1400)، قانون مدنی چین، تهران: انتشارات شهردانش، چاپ اول.
شهیدی، مهدی، (1383)، آثار قراردادها و تعهدات، تهران: انتشارات مجد، چاپ دوم.
صفایی، حسین. رحیمی، حبیب‌اله. (1395). مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، انتشارات سمت، چاپ نهم.
صفایی، حسین. رحیمی، حبیب‌اله. (1399). مسئولیت مدنی تطبیقی، تهران: انتشارات شهردانش، چاپ دوم.
عبدی، مونا. (1401). خسارات غیرقطعی در نظام‌های حقوقی ایالات متح ده امریکا و ایران، شرکت سهامی انتشار، چاپ اول.
کاتوزیان، ناصر. (1387). الزامات خارج از قرارداد (مسئولیت مدنی)، جلد اول، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ هشتم.
مرکز امور حقوقی بین‌المللی ریاست جمهوری. (1403). عدم‌النفع و شروط سه‌گانه مرتبط با تحقق آن باتأکید بر آراء دیوان داوری ایران-ایالات متحده امریکا، مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه، چاپ اول.
منکیو، گریگوری. (1393). نظریه اقتصاد خرد، ترجمه: حمیدرضا ارباب، تهران: نشر نی، چاپ چهارم.
نعمت‌اللهی، اسماعیل. (1403). درآمدی به بررسی تطبیقی خسارت‌های ناشی از نقض قرارداد در کامن‌لا حقوق نوشته و حقوق ایران، پژوهشکده حقوقی شهردانش، چاپ اول.
نوری، محمدعلی. (1392). قانون مدنی مصر، تهران: انتشارات گنج دانش، چاپ دوم.
ب) مقالات:
اصغری آقمشهدی، فخرالدین. (1381). خسارت عدم‌النفع در حقوق ایران و کنوانسیون بیع بین‌المللی کالا مصوب 1980، مجله نامه مفید، شماره 29.
امینی، منصور. پیری، جواد. (1400). ضابطه ارزیابی خسارات ناشی از نقض تعهد قراردادی در نظام‌های حقوقی و اسناد بین‌الملی رهنمودهایی برای حقوق ایران، مجله حقوقی دادگستری، دوره 85، شماره 114.
حسینی مدرس، مهدی. گلشنی، عصمت. (1392). طریق جبرانی پرداخت خسارت نقض تعهد قراردادی در حقوق انگلستان و طرح آن در حقوق ایران، دانش حقوق مدنی، سال دوم، شماره 2.
سعادت مصطفوی، مصطفی. هوشمند فیروزآبادی، حسین. (1389). عدم‌النفع، مجله حقوق اسلامی، سال هفتم، شماره 26.
جنیدی، لعیا. راضی، سپیده. (1403). کارکرد حقوق تطبیقی در حقوق خصوصی با مطالعه موردی وجه التزام. تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی. دوره7، شماره 23.  doi: 10.22034/law.2024.2028057.1332
عابدیان، میرحسین. عبدی، مونا. (1399). تحلیل حقوقی-اقتصادی قابلیت پذیرش خسارات مبتنی بر نفع عایدی ناقض قرارداد، مجله تحقیقات حقوقی، شماره 89
فصیحی‌زاده، علیرضا. (1390). تفویت منفعت و مبانی ضمان‌آوری آن، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 41، شماره3.
محسنی، حسن. میرشکاری، عباس. (1395). مطالبه زیان دیرکرد پرداخت دین ناشی از ضمان قهری، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره 46، شماره 1.
میرشکاری، عباس. حسینی، فاطمه سادات. صمدی، افروز. (1402). مطالعه تطبیقی روش ارزیابی عدم‌النفع با تأکید بر رویه قضائی ایران، مجله حقوقی دادگستری، دوره 87، شماره 124.
میرشکاری، عباس. عبدی، مونا. (1402). تمایز تفویت‌منفعت و عدم‌النفع با تأکید بر نقد و تحلیل دادنامه‌های شعبه 20 دادگاه عمومی حقوقی تهران و شعبه 80 دادگاه تجدیدنظر استان تهران، دوفصلنامه نقد و تحلیل آراء قضائی، دوره 2، شماره 3.  doi: 10.22034/analysis.2023.2005306.1015
میرشکاری، عباس. عبدی، مونا. (1404). نقد و تحلیل نحوه ارزیابی خسارت عدم‌النفع در پرونده لغو امتیاز نمایندگی ایران خودرو، دوفصلنامه رویه قضائی، سال اول، دوره 1، شماره 1.
نقوی، امیرحسین. طالب احمدی، حبیب. (1398). مسئولیت مدنی ناشی از اعتماد در فرض بطلان قرارداد، دانش حقوق مدنی، سال هشتم، شماره 2، پیاپی 16.
2-    منابع عربی
خویی، سید ابوالقاسم. بروجردی، شیخ مرتضی. (14 ه.ق). المستند فی شرح العروه الوثقی، جلد 31، مؤسسه احیاء آثار الامام خویی.
سبزواری، عبدالعلی. (بی‌تا). مهذب ‌الاحکام فی بیان حلال و الحرام، ج: 20، قم: دارالتفسیر.
فاضل لنکرانی، شیخ محمد. (1422 ه.ق). التعلیقات على العروة الوثقى، ج 2، قم: مرکز فقهی الائمه الطهار
محقق حلی. (1409 ه.ق). شرائع الاسلام، جلد: 2، تهران: نشر استقلال.
مکارم شیرازی، ناصر. (1428 ه.ق). عروه الوثقی با تعلیقات نویسنده، جلد 2، قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع)، چاپ اول.
موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم. (1379 ش). فقه المضاربه، قم: موسسه النشر لجامعة المفید رحمةالله‌.
3-    منابع انگلیسی
A.    Books:
Cassels, Jamie & Adjin-Tetty, Elizabeth, (2014), Remedies: The Law of Damages, 3rd ed, Irwin Law.
Kantor, Mark, (2008), Valuation for Arbitration: Compensation Standard Valuation Method and  Expert Evidence, Kluwer Law International.
Marboe, Irmgard, (2017), Calculation of Compensation and Damages in International Investment Law, 2 ed , Oxford University Press.
Sabahi, Borzu, Duggal, Kabir, Birch, Nicolas, (2018), Principles Limiting the Amount of Compensation, in Christina L. Beharry (ed) Contemporary and Emerging Issues on the Law of Damages and Valuation in International Investment Arbitration, Lieden, Boston.
B.    Articles:
Collins, David, (2009), Reliance Remedies at the International Center for the Settlement of Investment Dispute, Northwestern journal of International Law & Business, vol: 29.
Fortin, Juliette, (2022), Comparison of Damages Assessment Methods: Comparison methods to Evaluate the Present Value of Losses Forward-looking vs Backward-looking, Reliance vs Expectation, Paris Arbitration Week, Available at://www.legiscompare.fr/web/IMG/pdf/2022-03-31_juliette_fortin_presentation_-_comparison_of_damage_assessment_methods.pdf.
Mc Lauchlan, David, (2019), The Limitations on Reliance Damages for Breach of Contract, Victoria University of Wellington Legal Research, vol: 9, Issue. 31.
C.    Cases:
Anglia Television Ltd v. Reed [1972] 1 QB 60 (CA) 63-4.
Cullinane v. British “Rema” Manufacturing Co ltd [1954] 1 QB292 (CA).
ICSID, Sapphire International Petroleum Limited v. National Iranian Oil Company, ICSID Case No. 138/42 Award (15 March 1963).
Karaha Bodas Co v. Perusahaan Pertambangan Minyak das Gas Bumi Negara 364 F.3d 247 (5th Cir. 2004).
Railroad Development v. Guatmala, ICSID Case No. ARB/07/23 (2007).