دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

مسئولیت حرفه‌ای وکیل در عصر هوش مصنوعی: تحلیلی بر دادنامه شماره 9209970907000279 شعبه اول دادگاه عمومی حقوقی تاکستان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و حقوق خصوصی ، دانشگاه و مدرسه عالی شهید مطهری (ره) ،تهران ، ایران
2 دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دانش آموخته کارشناسی ارشد،دانشکده روان شناسی دانشگاه تهران،تهران،ایران
چکیده
ورود هوش مصنوعی مولد به عرصه خدمات حقوقی، چالش‌های بی‌سابقه‌ای را در خصوص مسئولیت حرفه‌ای و اخلاق قضایی ایجاد کرده است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با مطالعه موردی یک دادنامه نوآورانه صادره از شعبه اول دادگاه عمومی حقوقی تاکستان، به بررسی این چالش‌ها از ابعاد حقوقی، روانشناختی و فناورانه می‌پردازد. در این پرونده، استناد وکیل به یک رأی وحدت رویه جعلی که توسط هوش مصنوعی تولید شده بود، مبنای تحلیلی عمیق از سوی دادگاه قرار گرفت.این مقاله ضمن تحلیل ساختار شکلی ستودنی رأی، به نقد استدلال‌های ماهوی قاضی و رویکرد «کنشگرانه» او در مواجهه با خلأ تقنینی می‌پردازد. یافته‌های اصلی تحقیق نشان می‌دهد که خطای وکیل، علاوه بر قصور حرفه‌ای، ریشه در سوگیری‌های شناختی مانند «سوگیری اتوماسیون» و «اثر دانینگ-کروگر» دارد. بر این اساس، استدلال می‌شود که مسئولیت وکیل در عصر دیجیتال، از «تعهد به یافتن اطلاعات» به «تعهد به تضمین صحت اطلاعات» از طریق راستی‌آزمایی دقیق، منتقل شده است.این پژوهش با نگاهی آینده‌پژوهانه و راه‌حل-محور، چارچوبی پیشگیرانه را در دو سطح ارائه می‌دهد: نخست، راهکارهای فناورانه مانند توسعه «هوش مصنوعی حقوقی تخصصی» و «قابل توضیح» و دوم، راهکارهای تقنینی-نهادی شامل اصلاح نظام‌نامه‌های اخلاق حرفه‌ای وکالت و تبیین مسئولیت مدنی طراحان هوش مصنوعی. این مقاله تلاش دارد تا با ارائه یک تحلیل جامع، به استفاده امن و مسئولانه از این فناوری در راستای تحقق عدالت کمک نماید.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Lawyer's Professional Responsibility in the Age of Artificial Intelligence: An Analysis of Case No. 9209970907000279 of the First Branch of the Takestan General Legal Court

نویسندگان English

seyed ali mirlohi 1
Mohammad Mahdi Tavakoli 2
mahdie RANJBARAN 3
1 PhD student in Jurisprudence and Private Law, Shahid Motahari University and High School, Tehran, Iran
2 Ph.D. in Private Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Master's degree student,, Faculty of Psychology, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The entry of generative artificial intelligence into the legal services arena has created unprecedented challenges regarding professional responsibility and judicial ethics. This research examines these challenges from legal, psychological, and technological perspectives using a descriptive-analytical method and a case study of an innovative ruling issued by the First Branch of the Takestan General Court of Law. In this case, the lawyer’s reliance on a fake unanimous verdict generated by artificial intelligence was the basis for an in-depth analysis by the court. This article analyzes the praiseworthy formal structure of the verdict, as well as criticizes the judge’s substantive arguments and his “proactive” approach in the face of a legislative vacuum. The main findings of the research show that the lawyer’s error, in addition to professional negligence, is rooted in cognitive biases such as “automation bias” and the “Dunning-Kruger effect.” Accordingly, it is argued that the lawyer's responsibility in the digital age has shifted from a "commitment to finding information" to a "commitment to ensuring the accuracy of information" through careful verification. This research, with a forward-looking and solution-oriented perspective, presents a preventive framework at two levels: first, technological solutions such as the development of "specialized and explainable legal artificial intelligence" and second, legislative-institutional solutions including the reform of the codes of professional ethics of lawyers and the clarification of the civil liability of AI designers. This article attempts to provide a comprehensive analysis to contribute to the safe and responsible use of this technology in the pursuit of justice.

کلیدواژه‌ها English

Artificial Intelligence
Lawyer'؛ s Professional Responsibility
Judicial Citation
Case Law
Professional Ethics
Verification
الف)فارسی
اکبری، سعید (۱۴۰۱)، مسئولیت مدنی ناشی از الگوریتم‌های هوش مصنوعی، رساله برای دریافت درجه دکتری حقوق خصوصی، تهران: دانشکده حقوق دانشگاه شهید بهشتی.
امامی، سید حسن (۱۳۹۷)، حقوق مدنی، جلد اول، چاپ سی و هشتم، تهران: انتشارات اسلامیه.
بادینی، حسن و علی‌اکبر گرجی ازندریانی (۱۳۹۷)، «تحلیل اقتصادی مسئولیت مدنی»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، دوره ۷، شماره ۲۲.
باقری، احمد و سمیه کریمی (۱۴۰۰)، «مبانی و شرایط استحقاق اجرت‌المثل زوجه در فقه امامیه و حقوق ایران»، فصلنامه حقوق اسلامی، دوره ۱۸، شماره ۶۸.
بهرامی، بهرام (۱۳۹۹)، «اخلاق حرفه‌ای وکالت در ایران: چالش‌ها و راهکارها»، فصلنامه وکیل مدافع، دوره ۹، شماره ۲۴.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۹۲)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، جلد پنجم، چاپ پنجم، تهران: کتابخانه گنج دانش.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (۱۳۹۴)، ترمینولوژی حقوق، چاپ بیست و هفتم، تهران: کتابخانه گنج دانش.
حبیب‌زاده، محمدجعفر و طیبه یاوری (۱۴۰۲)، «مسئولیت انتظامی وکیل دادگستری در فرض تقصیر»، مجلۀ حقوقی دادگستری، دوره ۸۶، شماره ۱۱۷.
حسینی، سید محمدرضا (۱۳۹۸)، اخلاق و حقوق در حرفه وکالت، چاپ سوم، تهران: نشر میزان.
حلی، جعفر بن حسن (۱۴۰۸ق)، شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد سوم، قم: موسسه اسماعیلیان.
خزایی، انسیه (۱۳۹۹)، درآمدی بر تحلیل اقتصادی حقوق خانواده، چاپ اول، تهران: انتشارات مجد.
دادنامه شماره ۹۲۰۹۹۷۲۱۶۰۶۰۰۷۹۲، مورخ ۲۸/۰۵/۱۳۹۲، صادره از شعبه ۶ دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
درویش زاده,محمد . (1404). تحول حقوق در پرتو تحول در تکنولوژی قرارداد (موردپژوهی قرارداد الکترونیکی وکالت دادگستری). دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی, 2(3), 90-114. doi: 10.22034/jpl.2025.721258
دیانی، عبدالرسول (۱۳۹۵)، ادله اثبات دعوا در امور مدنی و کیفری، چاپ چهارم، تهران: انتشارات تدریس.
رأی وحدت رویه شماره ۶۳۳ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، مورخ ۱۴/۰۲/۱۳۷۸.
رستمی، ولی و محمدحسین تقی‌پور (۱۴۰۳)، «چالش‌های حقوقی استفاده از هوش مصنوعی در نظام قضایی»، فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره ۵۴، شماره ۱.
رضایی، مریم (۱۳۹۹)، تحلیل انتقادی رویه قضایی در خصوص دعاوی اجرت‌المثل ایام زوجیت، پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، قم: دانشکده حقوق دانشگاه قم.
زراعت، عباس (۱۴۰۰)، آیین دادرسی مدنی در نظم حقوقی کنونی، جلد اول، چاپ پنجم، تهران: انتشارات اندیشه.
زرکلام، ستار (۱۳۹۸)، «قواعد حاکم بر اقرار در امور مدنی»، فصلنامه رأی، دوره ۸، شماره ۲۵.
سنگلجی، محمد (۱۳۷۹)، آیین دادرسی در اسلام، چاپ اول، تهران: دانشگاه تهران.
شمس، عبدالله (۱۳۹۸)، آیین دادرسی مدنی (دوره پیشرفته)، جلد اول، چاپ چهل و دوم، تهران: انتشارات دراک.
شهیدی، مهدی (۱۳۹۶)، آثار قراردادها و تعهدات، چاپ دهم، تهران: انتشارات مجد.
صادقی، محسن و الهام فتاحی‌فر (۱۴۰۱)، «تأثیر فناوری‌های نوین بر ادله اثبات دعوا»، فصلنامه پژوهش‌های حقوقی، دوره ۲۱، شماره ۴۹.
صفایی، سید حسین و حبیب‌الله رحیمی (۱۴۰۱)، مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، چاپ دهم، تهران: انتشارات سمت.
طباطبایی مؤتمنی، منوچهر (۱۳۹۴)، آزادی‌های عمومی و حقوق بشر، چاپ ششم، تهران: دانشگاه تهران.
طباطبایی,سید محمد صادق و امینی,محمد . (1404). پویایی فقه امامیه در امکان پذیرشِ «شخصیت حقوقی» برای هوش مصنوعی. دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی, 2(3), 183-215. doi: 10.22034/jpl.2025.721261
عبدی‌پور فرد، ابراهیم و فاطمه احمدی (۱۳۹۶)، «اصل تبرع در انجام امور در روابط زوجین»، فصلنامه مطالعات زن و خانواده، دوره ۵، شماره ۲.
عمانی سامانی، رضا (۱۴۰۲)، «هوش مصنوعی مولد و چالش‌های اعتبارسنجی در فرآیند دادرسی»، مجله حقوق تطبیقی، دوره ۱۴، شماره ۲.
غمامی، مجید و محمد عابدی (۱۳۹۹)، «جایگاه عرف در تفسیر قراردادها و اعمال حقوقی»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره ۸۵.
قاری سید فاطمی، سید محمد (۱۳۹۵)، «درآمدی بر مبانی فلسفی حقوق بشر»، فصلنامه حقوق، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره ۴۶، شماره ۲.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۶)، حقوق مدنی: خانواده، جلد اول، چاپ پانزدهم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۷)، فلسفه حقوق، جلد دوم، چاپ دهم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۸)، اثبات و دلیل اثبات، جلد اول، چاپ دوازدهم، تهران: نشر میزان.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۹)، قواعد عمومی قراردادها، جلد اول، چاپ چهاردهم، تهران: شرکت سهامی انتشار.
محقق داماد، سید مصطفی (۱۳۹۵)، قواعد فقه: بخش مدنی، جلد اول، چاپ بیست و سوم، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محمدی، ابوالحسن (۱۳۹۴)، مبانی استنباط حقوق اسلامی (اصول فقه)، چاپ بیست و ششم، تهران: دانشگاه تهران.
محمودی، جواد (۱۳۹۷)، «نقد و بررسی ماده ۳۳۶ قانون مدنی و تبصره الحاقی آن»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۴۷، شماره ۴.
موسوی، سید علی (۱۴۰۰)، تأثیر فناوری اطلاعات بر آیین دادرسی مدنی ایران، پایان‌نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، تهران: دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه علامه طباطبائی.
میرمحمدصادقی، حسین (۱۳۹۸)، جرائم علیه اشخاص، چاپ سیزدهم، تهران: نشر میزان.
هاشمی، سید محمد (۱۳۹۴)، «جایگاه اصول کلی حقوقی در نظام حقوقی ایران»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، شماره ۷۰.
ب)لاتین
American Bar Association (ABA). (2023). Resolution 604: Adopting the Model Rules of Professional Conduct on Technology and Globalization. ABA Publishing.
Arbel, Y., & Lev-Aretz, Y. (2024). »The Duty to Supervise AI«. Vanderbilt Law Review, 77(2), 345-401.
Black, J., & Henderson, R. (2023). AI Ethics in the Legal Profession: A Practitioner's Guide. Oxford University Press.
Choi, J. H., & Zarrow, M. (2023). »"I Object, Your Honor": The Perils of AI Hallucinations in Litigation«. Stanford Technology Law Review, 26, 112-158.
Cialdini, R. B. (2021). Influence, New and Expanded: The Psychology of Persuasion. Harper Business.
Goodman, K. W. (2022). Ethics and AI: An Introduction. Cambridge University Press.
Kahneman, D., & Sibony, O. (2021). Noise: A Flaw in Human Judgment. Little, Brown Spark.
Kruger, J., & Dunning, D. (1999). »Unskilled and Unaware of It: How Difficulties in Recognizing One's Own Incompetence Lead to Inflated Self-Assessments«. Journal of Personality and Social Psychology, 77(6), 1121–1134.
Lin, P., & Abney, K. (2023). Robot Ethics 2.0: From Autonomous Cars to Artificial Intelligence. Oxford University Press.
Lodge, M., & Wegrich, K. (2022). The Problem-Solving State: A New Paradigm for Public Administration. Oxford University Press.
Surden, H. (2024). »Artificial Intelligence and Law: An Overview«. Harvard Journal of Law & Technology, 37(1), 1-56.
The Law Society of England and Wales. (2023).Generative AI: Guidance for the Legal Profession. The Law Society Publishing.
Zhong, V., & Dell, T. (2024). »Explainable AI (XAI) in the Judiciary: A Path to Algorithmic Transparency«. AI & Society, 39, 211-225.