دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

نقض حق استفاده از اجازه قانونی سقط؛ مسئولیت مدنی پزشک در پی تقصیر منجر به عدم سقط جنین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه حقوق دانشکده رفاه
10.22034/analysis.2026.2080180.1163
چکیده
این پژوهش با به‌کارگیری روش اسنادی، توصیفی و تحلیلی، پرونده‌ای را بررسی می‌کندکه به موضوع خسارت ناشی از اشتباه پزشکی در سقط جنین و عدم انجام سقط درمانی مجاز می‌پردازد. هدف اصلی این مطالعه، تحلیل مشروعیت مطالبه خسارت مالی و معنوی والدین و کودک متولد شده در پی تقصیر پزشک در تشخیص و انجام سقط جنین مبتلا به تالاسمی ماژور،جنینی که قانوناً قابل سقط بود، و ارزیابی صحت رویکرد قضایی به جبران این خسارات است. با تحلیل دقیق نظرات کمیسیون‌های پزشکی، متن رای بدوی و تجدیدنظر، نشان داده شد که خسارت وارد شده، خسارت بدنی نیست، بلکه خسارتی مدنی ناشی از سلب فرصت قانونی سقط درمانی است. در این راستا، دیه و ارش به‌عنوان وسیله‌ای برای جبران خسارت بدنی، ناکارآمد و نادرست هستند، زیرا بیماری و نقص عضو ناشی از عمل پزشک نبوده و ریشه در عوامل ژنتیکی دارند. با این حال، رابطه سببیت عرفی بین تقصیر پزشک و خسارات به‌وضوح محرز است. دادگاه بدوی با استناد نادرست به دیه، جبران خسارت را به‌صورت مقطوع و بدون تفکیک میان والدین و کودک، و بدون در نظر گرفتن ماهیت مستمر خسارات، انجام داده است. دادگاه تجدیدنظر با تأکید بر صلاحیت دادگاه حقوقی و پذیرش خسارات ، گامی ارزشمند برداشته، اما از ارائه راهکار عملیاتی برای جبران مستمر خسارات خودداری کرده است. نتیجه‌گیری این پژوهش این است که پذیرش قانونی سقط درمانی، مشروعیت حقوقی مطالبه خسارت را در صورت تقصیر پزشک در اجرای آن ایجاد می‌کند، و جبران این خسارات نباید مبتنی بر دیه باشد، بلکه باید از طریق تعیین خسارت به‌صورت دوره‌ای و مستمر، با توجه به شرایط زندگی کودک و خانواده، و بر اساس نظر کارشناسان، انجام شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Violation of the Right to Lawful Therapeutic Abortion: Civil Liability of Physicians for Negligence Leading to Failure in Performing a Permissible Fetal Termination

نویسنده English

Fatemeh Sadat Hosseini
assistant prof, Refah
چکیده English

This study employs a documentary, descriptive, and analytical research methodology to examine the judicial verdict which addresses civil liability arising from a physician’s diagnostic and procedural error in the termination of a pregnancy — specifically, the wrongful termination of a fetus with thalassemia minor while retaining a fetus with thalassemia major, a condition legally eligible for therapeutic abortion. The primary objective of this research is to assess the legal legitimacy of claims for material and non-material damages by the parents and the subsequently born child, following the physician’s negligence in identifying and executing a legally permissible therapeutic abortion. This study demonstrates that the harm suffered is not a bodily injury attributable to the physician’s direct conduct, but rather a civil wrong stemming from the deprivation of a legally recognized opportunity to terminate a pregnancy under statutory conditions. Consequently, the application of diyah and ‘arsh (compensation for bodily impairment) — legal remedies designed exclusively for bodily harm resulting from direct or contributory fault — is both inappropriate and legally unsound, as the thalassemia major and associated limb malformations are congenital and genetically determined, with no causal link to the physician’s actions. Nevertheless, a clear conventional causal nexus is established between the physician’s negligence and the resulting damages, as the failure to perform a lawful abortion directly deprived the parents of their statutory right to avoid the birth of a severely affected child. The trial court, however, erroneously relied on diyah as a compensatory mechanism, thereby overlooking the conventional causal relationship and imposing a lump-sum compensation without distinguishing between the parents’ and the child’s distinct damages, or accounting for the lifelong, continuous nature of the harm. Although the appellate court correctly affirmed the jurisdiction of civil courts over such claims and explicitly recognized non-material damages, it abstained from providing an operational framework for ongoing, periodic compensation. The study concludes that the legal recognition of therapeutic abortion establishes a corresponding legal right to claim damages when that right is unlawfully denied due to physician negligence. Compensation for such harm must therefore not be calculated through the rigid, lump-sum model of diyah, but rather through a dynamic, periodic, and expert-based assessment aligned with the evolving medical, financial, and psychosocial needs of the child and family over their lifetime.

کلیدواژه‌ها English

: "
Therapeutic abortion,"
Right to non-existence,"
Physician'
s liability,"
"
Common causation,"
“Diyah,”
منابع  فارسی
1.      آذربایجانی، علیرضا و عبدالله خانی، زینب (1404)، «نقش قضاوت عرفی در احراز رابطه سببیت در مسئولیت کیفری»، تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی، دوره ۲، شماره ۳. Doi: 10.22034/jclc.2025.2050630.1149
2.      اسماعیلی، فرهاد؛ پاشازاده، حسن؛ نعم حیم، مختار و وکیل‌زاده، (1402)، «نقش تقصیر در احراز رابطه سببیت در مسئولیت مدنی پزشک»، فصلنامه فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال شانزدهم، شماره ۱.
3.      افشار قوچانی، زهرا و ایزانلو، محسن (1393)، «مطالعه تطبیقی امکان مطالبه زیان ناشی از تولد و زندگی و ارکان مسئولیت در آن»، نشریه مطالعات حقوق تطبیقی، دوره ۵، شماره ۱.
4.      امینی، منصور و ناطق نوری، سوده (1390)، «مطالعه تطبیقی نظریه «از دست دادن فرصت» بررسی اجمالی حقوق اروپا و ایالات متحده آمریکا»، پژوهش‌های حقوق تطبیقی، دوره 15، شماره 3، شماره پیاپی 73
5.      بادینی، حسن و حسینی، فاطمه سادات (۱۴۰۰ )، «مطالعه تطبیقی ارزیابی خسارت لذات یا مطبوعیت زندگی در صدمات بدنی»، فصلنامه مطالعات حقوق خصوصی، دوره ۵۱، شماره ۲.
6.      حاجی نوری، غلامرضا (۱۳۹۴ )، «نگرش تطبیقی بر مفهوم معیار تقصیر پزشک»، فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، دوره ۳ ، شماره ۱۱.
7.      حسینی، فاطمه سادات و بادینی، حسن (۱۳۹۸ )، «ارزیابی خسارت قطع یا کاهش درآمد ناشی از صدمات بدنی»، نشریه حقوق خصوصی، دوره ۱۶، شماره ۱ .
8.      صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب الله (1399)، مسئولیت مدنی الزامات خارج از قرارداد، تهران: انتشارات سمت.
9.      غفاری، رویا؛ عابدی، محمد؛ خدابخشی، عبدالله؛ شلمزاری، قبولی، سید محمد مهدی و درافشان، (1402)، «تحلیل اقتصادی شرایط مسئولیت مدنی » دانشنامه حقوق اقتصادی، دوره ۳۰، شماره ۲۴.
10.  کاظمی، محمود (1380)، «نظریه از دست دادن فرصت در مسئولیت مدنی»، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 53.
11.  کاظمی، محمود (1404)، «تداخل اسباب در مسوولیت مدنی؛ فعل جانی و عمل پزشکی(نقد رای وحدت رویه شماره 804 هیات عمومی دیوان عالی کشور)»، دوفصل‌نامه نقد و تحلیل آرای قضایی، دوره 4 شماره 7.،doi: 10.22034/analysis.2025.728143
12.  میرشکاری، عباس و حسینی، فاطمه سادات (1402)، «قد یک رای در زمینه زیان‌های ناشی از تولد فرزند بیمار: مطالعه تطبیقی حق بر نبودن و جبران خسارات وارد بر آن»، تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره ۶، شماره ۲۱. Doi: 10.22034/law.2023.2011327.1257
13.  میرشکاری، عباس و حسینی، فاطمه سادات (۱۴۰۲)، «مطالعه تطبیقی روش جبران زیان معنوی با تاکید بر رویکرد رویه قضایی ایران»، مجله حقوقی دادگستری، دوره ۸۷ ، شماره ۱۲۱ .
14.  میرشکاری، عباس و حسینی، فاطمه‌سادات(1399)، «مطالعه تطبیقی ارزیابی خسارت بدنی کودکان در حقوق ایران و ایالات متحده آمریکا»، تحقیقات حقوقی، دوره 23، شماره 90.
15.  هوشمند فیروزآبادی، حسین و شیخ‌زاده، سامره (1400)، «جایگاه قصد فعل در مسئولیت مدنی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال ۱۳، شماره ۲۴.
منابع انگلیسی
16.    Fox, Dou,(2017), Reproductive Negligence, Colombia La Review, vol. 117,149.
17.    Haqq, Luke Isaac, (2023), The History of Wrongful Birth and The Future of Reproductive Technologies,Minnesota Journal of Law, Science and Tecnology, vol. 24,2.
18.    Purshouse, Craig, (2025), Reconceiving Tort Liability for “Wrongful life”, Cambridge Law journal, Published online, doi:10.1017/S0008197325100986

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 16 اردیبهشت 1405