دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

نقد و توجیه رویة قضایی به‌هنگام جبران کاهش ارزش پول در مسؤولیت مدنی

نوع مقاله : نقد رای دادگاه حقوقی

نویسندگان
دکتری حقوق خصوصی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/analysis.2026.2080199.1171
چکیده
یکی از موضوعات روز نظام حقوقی ایران، موضوع کاهش ارزش پول است؛ قانون‌گذار ایرانی، در سال 1379، با تصویب مادة 522 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی، اقدام به وضع مقرره‌ای با هدف جبران کاهش ارزش پول نمود. گذشته از انتقادات وارده به مادة پیش‌گفته، جریان این ماده نسبت به دعاوی گوناگون مسؤولیت مدنی همواره سبب پیش‌آمد تشتت و اختلاف شده است. از این‌رو، پرسش اصلی پیش‌روی نگارندگان این مقاله آن است که کدامین رویکرد رویة قضایی نسبت به موضوع کاهش ارزش پول در حوزة مسؤولیت مدنی ضروری است تا مورد پذیرش قرار گیرد؟ این مقاله با اتخاذ رویکردی نظری، مبتنی بر تحلیل تصمیمات قضایی، ضمن نقد و توجیه نظری آرای متعدد محاکم دادگستری ایران در بحث از کاهش ارزش پول، در مصادیق مسؤولیت مدنی، امکان یا عدم امکان جریان مادة 522 قانون آیین دادرسی دادگاه‌های عمومی و انقلاب در امور مدنی را به‌قضاوت نشسته، رویکرد مقبول را با تأکید بر تمایز میان دیون و تعهدات پولی ارائه داده است‌. بدین‌سان، با توجه به تمایز میان دیون پولی از تعهدات پولی از یک سو و نیز اختیار قضات در تعیین میزان، طریقه و کیفیت جبران زیان، به‌استناد مادة 3 قانون مسؤولیت مدنی، از سوی دیگر، الزامات خارج از قرارداد از دایرة شمول مادة 522 قانون پیش‌گفته خارج بوده، دادرس با گشاده‌دستی بیش‌تری نسبت به دیون پولی، می‌تواند حکم به جبران کاهش ارزش پولی دهد. آرای مختلفی در راستای همین رویکرد از محاکم صادر گردیده که در این مقاله بدان اشاره شده و مورد نقد قرار گرفته‌اند. از این‌رو، در این مقاله، نخست به تمایز میان دین و تعهد پولی پرداخته شده است، سپس به‌ترتیب، اتلاف و تسبیب، غصب و ایفای ناروا، و سرانجام استیفاء و ادارة فضولی مال غیر، به‌عنوان مهم‌ترین مصادیق مسؤولیت مدنی، از دید رویة قضایی مورد ژرف‌نگری و نقد و توجیه قرار گرفته‌اند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

A Critical Analysis of Case Law on Compensation for Currency Depreciation in Civil Liability

نویسندگان English

Taha Arabasadi
Amir Ghaffari
PhD in Private Law, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

One of the topical issues in Iran’s legal system is the depreciation of money. In 1379 (2000), the Iranian legislator, by enacting Article 522 of the Civil Procedure Code of the General and Revolutionary Courts (Civil Matters), introduced a provision aimed at compensating for the loss in the value of money. Apart from the criticisms directed at the said article, its application to various claims of civil responsibility has consistently caused divergence in case law. Accordingly, the principal question addressed by the authors is: which judicial approach to currency depreciation in civil responsibility ought to be approved? Employing an analytical–descriptive approach and a library-based method, the authors, while critiquing numerous decisions of Iranian courts on currency depreciation in the context of civil responsibility, assess the (im)possibility of applying Article 522 of the aforementioned Civil Procedure Code, and endorse an approach based on the distinction between monetary debts and monetary obligations. Thus, in light of (i) the distinction between monetary debts and monetary obligations, on the one hand, and (ii) the discretion of Iranian judge pursuant to Article 3 of the Civil Liability Act to determine the amount, method and mode of compensation, on the other, non-contractual obligations fall outside the scope of Article 522 of the said law; accordingly, the judge, exercising broader discretion than in cases of monetary debts, may order compensation for currency depreciation. Various judicial decisions consistent with such approach have been issued, and the present article refers to and criticize them. Accordingly, this article first addresses the distinction between monetary debt and monetary obligation, clarifying their respective legal characteristics and implications for the assessment of damages. Thereafter, Destruction of Property, Causation, Usurpation, Unjust Enrichment, and Negotiorum Gestio will, in turn, be subjected to in-depth examination and critique as the most significant instances of civil responsibility, with particular attention to their treatment in judicial practice.

کلیدواژه‌ها English

Destruction of Property
Negotiorum Gestio
Unjust Enrichment
Restitution of Benefits Conferred without Obligation
Causation
Monetary Obligation
Monetary Debt
کتاب
1.      کاتوزیان، ناصر (1395)، الزام‌های خارج از قرارداد، مسؤولیت مدنی، چاپ چهاردهم، جلد 1، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
2.      میرشکاری، عباس (1401)، رسالة عملی در مسؤولیت مدنی، چاپ چهارم، تهران: سهامی انتشار.
مقاله
1.      پوربیک محمد، نادر؛ حبیبی‌تبار، جواد (1404)، «نقد و تحلیل رأی دادگاه تجدیدنظر استان تهران دربارة ضمان درک در معاملة باطل‌شده به‌سبب حجر، با تأکید بر استرداد ثمن بر مبنای قیمت روز کارشناسی روز»، دو فصلنامة نقد و تحلیل آراء قضایی، دورة 4، شمارة 8. Doi: 10.22034/analysis.2025.2079009.1153
2.      شکاری، روشن‌علی (1380)، «نقد و بررسی تبصرة 2 مادة 515 قانون آیین دادرسی مدنی (عدم‌النفع)»، نشریة دانشکدة حقوق و علوم سیاسی (دانشگاه تهران)، شمارة 52.
3.      عرب اسدی، طاها؛ کریمی، عباس (1401)، «بررسی تطبیقی اوصاف حقوقی پول»، مجلة حقوق خصوصی، دورة 21، شمارة 1.
4.      محسنی، حسن؛ عرب اسدی، طاها؛ غفاری، امیر (1404)، «بررسی اصل ارزش عددی؛ مطالعه‌ای تطبیقی در حقوق ایران و انگلستان»، پژوهشنامة حقوق تطبیقی، دورة 9، شمارة 2.
دادنامه
1.      دادنامه شمارة 3522، مورخ 30/10/1319، صادره از شعبة 3 دیوان عالی کشور.
2.      دادنامه شمارة 9009974410300302، صادره از شعبة 3 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان ارومیه.
3.      دادنامه شمارة 9109970223701537، مورخ 27/12/1391، صادره از شعبة 37 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
4.      دادنامه شمارة 9209970220700613، صادره از شعبة 7 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
5.      دادنامه شمارة 9209971420300332، صادره از شعبة 3 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان لنگرود.
6.      دادنامه شمارة 9209972160100399، شعبة 36 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان تهران.
7.      دادنامه شمارة 9209972164500126، صادره از شعبة 220 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان تهران.
8.      دادنامه شمارة 9309970221801469، مورخ 14/11/1393، صادره از شعبة 18 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
9.      دادنامه شمارة 9309982163200375، مورخ 25/11/1394، شعبة 207 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان تهران.
10.  دادنامه شمارة 9209982181900072، مورخ 06/10/1395، صادره از شعبة 179 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان تهران.
11.  دادنامه شمارة 140336390003243315، مورخ 03/06/1399، صادره از شعبة 65 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
12.  دادنامه شمارة 140103390002238422، مورخ 14/06/1401، صادرشده از شعبة 14 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان گرگان.
13.  دادنامه شمارة 140339390000690535، صادره از شعبة 1 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان عسلویه.
14.  دادنامه شمارة 140368390001082623، مورخ 03/02/1403، صادره از شعبة 117 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان تهران.
15.  دادنامه شمارة 140368290001872721، مورخ 19/02/1403، صادره از شعبة 10 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان تهران.
16.  دادنامة صادره به تاریخ 30/02/1403، از دادگاه عمومی حقوقی شهرستان تهران (مجتمع قضایی شهید بهشتی).
17.  دادنامه شمارة 140368390007144943، مورخ 23/05/1403، صادره از شعبة 71 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
18.  دادنامه شمارة 140368390008512459، مورخ 18/06/1403، صادره از شعبة 18 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
19.  دادنامه شمارة 14044939000649441، مورخ 31/03/1404، صادره از شعبة 2 دادگاه عمومی حقوقی شهرستان شاهرود.
20.  دادنامه شمارة 140411390001735560، مورخ 19/07/1404، صادره از شعبة 4 دادگاه عمومی حقوقی ابهر.
21.  دادنامه شمارة 140468390014821090، مورخ 10/08/1404، صادره از شعبة 7 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
عربی
1.      حلی، محمد (1410)، السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی، چاپ دوم، جلد 2، قم: دفتر انتشارات اسلامی.
2.      شیرازی، محمد (1413)، القواعد الفقهیه، چاپ اول، بیروت: مؤسسه امام رضا علیه‌السلام.
3.      شیرازی، محمد (بی‌تا)، ایصال الطالب إلی المکاسب، جلد 6، تهران: منشورات أعلمی.
4.      نجفی، محمدحسن (1404)، جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، چاپ هفتم، جلد 37، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 31 اردیبهشت 1405