دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

از مسئولیت تا مصونیت: تحلیل و نقد رأی شعبه ۱۰۶۰ و رویکرد تجدیدنظر در مسئولیت دولت نسبت به واکسن کرونا با اشاره‌ای به تجربه نظام‌های تطبیقی

نوع مقاله : نقد رای دادگاه کیفری

نویسندگان
جلیل قنواتی 1
مهشید جعفری هرندی 2
1 دانشیار دانشگاه فارابی دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار موسسه آموزش عالی ارشاد دماوند، دماوند، ایران
10.22034/analysis.2026.2086114.1194
چکیده
این نوشتار یکی از مهم‌ترین دعاوی مرتبط با مسئولیت دولت در بحران سلامت، یعنی پرونده آسیب ناشی از واکسن کووید–۱۹ و تعارض میان رأی بدوی و رأی تجدیدنظر را بررسی می کند. مسئله اصلی، تعیین حدود مسئولیت دولت در برنامه واکسیناسیون همگانی است؛ جایی که دادگاه بدوی با استناد به قاعده لاضرر، حق بر سلامت و توزیع عادلانه ریسک، دولت را مسئول جبران خسارت دانسته، اما دادگاه تجدیدنظر با تأکید بر حاکمیتی بودن عمل واکسیناسیون و محدودیت‌های ماده ۲۰ قانون مجازات اسلامی، مصونیت دولت را پذیرفته و مسئولیت را نفی کرده است. روش تحقیق بر تحلیل دقیق دو دادنامه، واکاوی مبانی حقوقی ایران (از جمله قانون مسئولیت مدنی، قواعد فقهی ضمان و اصول قانون اساسی)، و مطالعه تطبیقی سه الگوی بین‌المللی(ایالات متحده، اروپا و ژاپن) استوار است. این تطبیق نشان می‌دهد که جهان امروز به‌جای مصونیت مطلق از الگوی مصونیت همراه با جبران بهره می‌گیرد و صندوق‌های ملی جبران خسارت یا سازوکارهای اداری اختصاصی، بخش جدایی‌ناپذیر سیاست واکسیناسیون محسوب می‌شوند. یافته اصلی پژوهش آن است که سیر استدلال قضایی در این پرونده از مسئولیت دولت در رأی بدوی به مصونیت دولت در رأی تجدیدنظر حرکت کرده و این گذار، برخلاف مبانی فقهی و اصول عدالت ترمیمی و همچنین الگوهای معتبر تطبیقی است؛ زیرا در هیچ نظام پیشرفته‌ای، مصونیت بدون جبران پذیرفته نشده است. بر همین مبنا، این تحقیق پیشنهاد می‌کند که برای برطرف‌کردن ناسازگاری و دوگانگی در نحوه استدلال و تصمیم‌گیری محاکم ایجاد حمایت مؤثر از شهروندان ایجاد صندوق ملی جبران خسارت واکسن، تدوین معیارهای روشن احراز سببیت در دعاوی واکسیناسیون، و تنظیم دستورالعمل قضایی ویژه بحران‌های سلامت عمومی در دستور کار قرار گیرد. علاوه بر این پژوهش ثابت می کند در چارچوب نظام حقوقی ایران، شیوه گذر از تعارض میان مسئولیت و مصونیت دولت در حوزه واکسیناسیون، نه از طریق گسترش مسئولیت قضایی مبتنی بر تقصیر و نه با پذیرش مصونیت مطلق، بلکه از طریق شناسایی الگوی "مسئولیت جبرانی مبتنی بر خطر اجتماعی" و نهادینه‌سازی سازوکارهای اداری جبران خسارت امکان‌پذیر است؛ الگویی که با مبانی فقهی ضمان، اصول قانون اساسی و تجربه‌های معتبر تطبیقی سازگاری بیشتری دارد.
کلیدواژه‌ها
مسئولیت مدنی دولت
مصونیت حاکمیتی
واکسن کووید-۱۹
جبران خسارت
رابطه سببیت
قاعده لاضرر

عنوان مقاله English

From Liability to Immunity: An Analysis and Critique of Judgment Rendered by Tehran Criminal Court II and the Approach Taken by the Appellate Court to State Liability Regarding COVID-19 Vaccination, with Reference to the Experience of Other Legal Systems

نویسندگان English

jalil ghanavati 1
mahshid jafari harandi 2
1 Associate Professor, Farabi Campus, University of Tehran Tehran, Iran (Corresponding Author)
2 Assistant Professor, Ershad Damavand Institute of Higher Education Damavan,, Iran
چکیده English

This article examines one of the most important claims related to state liability in a health crisis, namely the case of damage caused by the Covid-19 vaccine and the conflict between the judgments rendered by the court of first-instance and the appellate court. The main issue is determining the limits of state liability in the mass vaccination program; where the court of first-instance, relying upon the no harm rule, the right to health, and fair distribution of risk, held the state liable for damages, but the appellate court, emphasizing the fact that the act of vaccination is of a sovereign nature and the limitations of Article 20 of the Islamic Penal Code, upheld the state’s immunity and denied liability. The research methodology is based on a detailed analysis of two judgments, an analysis of Iranian legal foundations (including the Civil Liability Law, the jurisprudential rules of liability, and the principles of the Constitution), and a comparative study of three foreign models (the United States, Europe, and Japan).This comparison demonstrates that the world today uses a model of immunity alongside compensation instead of absolute immunity, and national compensation funds or specialized administrative mechanisms are considered an integral part of vaccination policy.The main finding of the research is that the course of judicial reasoning in this case moved from the state's liability in the judgment rendered by the court of first instance to the state's immunity in the appellate court, and this transition is inconsistent with jurisprudential basis and the principles of restorative justice, as well as valid comparative models; since immunity without compensation has not been accepted in any advanced legal system. On this basis, this research suggests that in order to resolve the inconsistency and duality in the way courts argue and make decisions in such cases, and to insure effective protection of citizens, establishment of a national vaccine compensation fund, enactment of clear criteria for establishing causation in vaccination claims, and drafting special judicial guidelines for cases involving public health crises should be put on the agenda.Furthermore, the research proves that within the framework of the Iranian legal system, the way to overcome the conflict between the responsibility and immunity of the state in the field of vaccination is possible neither by expanding judicial liability based on fault nor by accepting absolute immunity, but by identifying the model of "responsibility for compensation of damage based on social risk" and institutionalizing administrative mechanisms for compensation; a model that is more consistent with the jurisprudential foundations of liability, principles of the Constitution, and valid comparative experiences.

کلیدواژه‌ها English

state civil liability
sovereign immunity
COVID-19 vaccine
compensation for damages
causal relationship
the no-harm rule
1-     ابوالحمد عبدالحمید(1388).حقوق اداری ایران، ج2، تهران: انتشارات توس.
2-     اصفهانی، فاضل،محمد بن حسن،(1416). کشف اللثام و الإبهام عن القواعد الأحکام، ج11، قم:دفتر انتشارات اسلامی.
3-     انصاری، شیخ مرتضی(1414).رسائل الفقهیه، قم: انتشارت مجمع الفکر الاسلامی
4-     آخوند خراسانی، محمد بن کاظم بن حسین،(1431).کفایه الاصول، ج 2، قم: انتشارات مجمع الفکر الاسلامی.
5-     باریکلو،علیرضا(1402). مسئولیت مدنی، چاپ یازدهم، تهران: نشر میزان.
6-     بجنوردی، سید محمد بن حسن(1401). قواعد فقهیه، ج1، تهران: موسسه عروج.
7-     بحرالعلوم، سیدمحمد (۱40۳ق)، بلغه الفقیه، جلد ،۱چاپ ،4تهران: مکتبه الصادق.
8-     بهرامی احمدی، حمید(1391)، ضمان قهری،تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (ع).
9-     تونی،فاضل(1412)، الوافیة فی أصول الفقه، قم: مجمع الفکر الاسلامی.
10-  جعفر سبحانی(1394).القواعد الفقهیة،قم : مؤسسة الإمام الصّادق.
11-  جمعی از پژوهشگران زیر نظر شاهرودی، سید محمود هاشمی( ۱426). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام، جلد ،2 چاپ اول، قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی.
12-  حاجی ده آبادی، احمد(۱۳۹4)."مرجع احراز موضوع قانون با تأکید بر شرکت در قتل"، مجله مطالعات حقوقی، دوره هفتم، شماره اول.
13-  حدیدی، علی اصغر،رضایی، یاسر(1399). "بررسی فقهی و حقوقی عدم ضمان دولت در امور حاکمیتی"،فصلنامه علمی، پژوهشی فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال سیزدهم، شماره 2، 97-77.
14-  حکمت نیا، محمود(۱۳۸6).مسئولیت مدنی در فقه امامیه، چاپ اول، قم: پژوهشگاه علوم اسلامی.
15-  سراج، محمد احمد(1414). ضمان العدوان فی فقه الاسلامی، بیروت: الموسسه الجامعیه للدراسات و النشر و التوزیع.
16-  شهید ثانی،زین الدین بن عل،عاملی(1413). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام،قم : موسسه المعارف الاسلامیه.
17-  صالحی مازندرانی،محمد، محمد بافهم(1399)."مسئولیت یا مصونیت دولت در قبال اعمال زیان بار حاکمیتی(بازخوانی جدیدی از ماده 11 قانون مسئولیت مدنی)"، نشریه علمی دانش حقوق مدنی، سال نهم، شماره 2، پیاپی 18،صص190-179. DOI:  10.30473/clk.2022.58302.2929
18-  صفایی،سید حسین، رحیمی،حبیب اله(1404). مسئولیت مدنی(الزامات خارج از قرارداد)، تهران: سمت.
19-  صدر، محمدباقر(1420).قاعده لاضرر و لاضرار، قم: دارالصادقین للطباعه و النشر.
20-  طوسى، محمدبن حسن(1407).تهذیب الأحکام،چاپ چهارم،ج10،تهران: دارالکتب الإسلامة.
21-  زراعت،عباس (1396).شرح قانون مجازات اسلامی، تهران، انتشارات ققنوس.
22-  غمامی، مجید(1376).مسئولیت مدنی دولت نسبت به اعمال کارکنان خود، تهران: انتشارات دادگستر.
23-  قنواتی،جلیل، جعفری هرندی، مهشید(1399). "مبانی ممنوعیت های قانونی د رحقوق رقابت(قانون سیاست های اجرایی اصل 44 قانون اساسی)،" مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال دوازدهم، شماره 22،صص345-372.  10.22075/feqh.2019.15125.1627  DOI:
24-  کاتوزیان، ناصر(1393).الزام های خارج از قرارداد، چاپ ششم، تهران: دانشگاه تهران.
25-  کاشانی، فیض، محمد محسن بن شاه مرتضی(بی تا).مفاتیح الشرایع، ج3، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.
26-  کلینى، محمدبن یعقوب(1429 )،الکافی، ج 15 ، قم: دارالحدیث.
27-  لنکرانى، موحدی، محمد فاضل (1422). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله(الحدود)، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).
28-  محقق داماد،سید مصطفی(1406). قواعد فقه،چاپ دوازدهم، ج1، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
29-  مرعشی شوشتری،سید محمد حسن(1427).دیدگاه های نو در حقوق کیفری اسلام،تهران: نشر میزان.
30-  مکارم شیرازی، ناصر(1370).القواعد الفقهیه، ج 1، قم: مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب علیه السلام.
31-  منتظری،نجف آبادی،حسینن علی(1429).مجازات اسلامی و حقوق بشر، قم:ارغوان دانش،
32-  نجفی، محمدحسن(1432). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج43،بیروت: دار احیاء التراث العربی.
33-  نجفی، محمدحسن(1432). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج40،بیروت: دار احیاء التراث العربی.
34-   نجم آبادی، میرزاابوالفضل(۱42۱ق).الرسائل الفقهیة، چ،۱ قم: مؤسسه آیت الله بروجردی.
35-  Aliagan, L.-M. I., & Quinn, M. C. (2024). “Comparative Lack of Accountability: An International Examination of COVID-19 Vaccine Injury Claim Systems.” Penn State Law Review, 129(1), 127–175.
36-  Congressional Research Service. (2025). Compensation for COVID-19 Vaccine Injuries, Report No. R46982, April 16, 2025. Available at:
CRS Report
37-  Copper, B. Kurt. (2007). “High and Dry? The Public Readiness and Emergency Preparedness Act and Liability Protection for Pharmaceutical Manufacturers.” Journal of Health Law, 40(1).
38-  Council for International Organizations of Medical Sciences (CIOMS). (2010). Practical Aspects of Signal Detection in Pharmacovigilance. Geneva: CIOMS.
39-  Ceccia, F., Rossi, M. F., Amantea, C., Villani, L., Daniele, A., Tumminello, A., Aristei, L., Santoro, P. E., Borrelli, I., Ricciardi, W., Gualano, M. R., & Moscato, U. (2022). “COVID-19 Vaccination and Medical Liability: An International Perspective in 18 Countries.” Vaccines, 10(8), 1275. DOI: 10.3390/vaccines10081275.
40-  European Commission. (2021). Vaccine Liability and Compensation Schemes in EU Member States. Luxembourg: Publications Office of the European Union. Available at:
European Commission Report
41-  Faigman, D. L., Monahan, J., & Slobogin, C. (2014). “Group to Individual (G2i) Inference in Scientific Expert Testimony.” University of Chicago Law Review, 81(2), 417–480.
42-  Garcia v. Welltower OpCo Group LLC, No. 21-55224 (9th Cir. Nov. 18, 2022). Available at:
Garcia v. Welltower OpCo Group LLC
43-  Green, Michael D., Freedman, Michael J., Gordis, Leon, & Greenland, Sander. (2011). “Reference Guide on Epidemiology.” In Reference Manual on Scientific Evidence (3rd ed.). Washington, DC: National Academies Press.
44-  Halperin, S. A., & Orenstein, W. A. (2016). “Vaccine Injury Compensation Programs.” Vaccine, 34(52), 6613–6619. DOI: 10.1016/j.vaccine.2016.10.057.
45-  Hurwitz & Fine, P.C. (2022, March 25). “Medical & Nursing Home Liability Pointers.” Available at:
Hurwitz & Fine Article
46-  Knight, Bernard, & Saukko, Pekka. (2015). Knight’s Forensic Pathology (4th ed.). Boca Raton: CRC Press.
47-  Gostin, Lawrence O., & Wiley, Lindsay F. (2016). Public Health Law: Power, Duty, Restraint (3rd ed.). Berkeley: University of California Press.
48-  Ministry of Health, Labour and Welfare. (2023). Relief System for Injury to Health with Vaccination. Government of Japan. Available at:
Japanese Relief System
49-  National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2011). Reference Manual on Scientific Evidence (3rd ed.). Washington, DC: National Academies Press.
50-  Parasidis, Efthimios. (2017). “Recalibrating Vaccination Laws.” Cornell Journal of Law and Public Policy, 26(3), 585–641. Available at:
SSRN Paper Link
51-  Rothman, Kenneth J., Greenland, Sander, & Lash, Timothy L. (2008). Modern Epidemiology (3rd ed.). Philadelphia, PA: Lippincott Williams & Wilkins.
52-  Street, Harry. (1953). Government Liability: A Comparative Study. Cambridge: Cambridge University Press.
53-  U.S. Department of Health and Human Services, Office of Inspector General. (2021). The Countermeasures Injury Compensation Program: Improvements Are Needed to Ensure Fair and Timely Compensation (OEI-04-19-00340). Available at:
HHS Inspector General Report
54-  U.S. Government Accountability Office. (2024). COVID-19: Information on HHS’s Medical Countermeasures Injury Compensation Program, GAO-25-107368 (Dec. 18, 2024). Available at:
GAO Report
55-  UK Department for Work and Pensions. (2023). Vaccine Damage Payment Scheme: Guidance for Claimants and Medical Assessors. Available at:
UK Vaccine Damage Payment Scheme
56-  World Health Organization. (2018). Causality Assessment of an Adverse Event Following Immunization (AEFI): User Manual for the Revised WHO Classification. Geneva: World Health Organization. Available at:
WHO Manual
57-  Dupervil v. Alliance Health Operations LLC. Available at:
Dupervil Case Text
58-  Maglioli v. Andover Subacute Rehabilitation Center I & II. Available at:
Maglioli Case Text
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.