با توسعه روزافزون ابزارهای هوش مصنوعی و گسترش کاربرد آنها در فعالیت های پژوهشی، ضرورت تبیین ضوابط استفاده از این ابزارها در فرآیند تولید، ارزیابی و انتشار آثار علمی بیش از پیش احساس می شود. بهره گیری از ابزارهای هوش مصنوعی، در صورت استفاده صحیح و مسئولانه، میتواند در بهبود کیفیت نگارش، تسهیل انجام برخی فعالیت های پژوهشی و ارتقای بهره وری پژوهشگران موثر باشد. در مقابل، استفاده نادرست از این ابزارها ممکن است موجب خدشه به اصالت آثار علمی، نقض اصول اخلاق پژوهش، تولید اطلاعات یا منابع غیرواقعی، افشای اطلاعات محرمانه و تضییع حقوق اشخاص شود.
پژوهشکده حقوق و قانون ایران، به عنوان صاحب امتیاز نشریه «نقد و تحلیل آراء قضایی»، به منظور ایجاد رویه واحد در نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، حفظ اصالت آثار علمی، صیانت از حقوق پدیدآورندگان و تضمین رعایت اصول اخلاق پژوهش، ضوابط حاضر را تدوین نموده است.
مفاد این ضوابط نسبت به تمامی نویسندگان، داوران، اعضای هیئت تحریریه، ویراستاران علمی و سایر اشخاصی که به هر نحو در فرآیند دریافت، ارزیابی، داوری، ویرایش و انتشار مقالات این نشریه مشارکت دارند، لازم الرعایه است.
مستند: مقدمه راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، وزارت علوم.
۲-۱. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در فرآیند تهیه، ارزیابی و انتشار مقالات، در حدود مقرر در این ضوابط مجاز است.
۲-۲. مسئولیت صحت مطالب، اصالت مقاله، اعتبار منابع، درستی استنادها، تحلیل ها، نتایج پژوهش و رعایت اصول اخلاق پژوهش، در تمامی موارد بر عهده نویسنده یا نویسندگان مقاله است. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی موجب انتقال یا کاهش این مسئولیت نخواهد بود.
۲-۳. ابزارهای هوش مصنوعی فاقد شخصیت حقیقی یا حقوقی بوده و نمیتوانند به عنوان نویسنده یا هم نویسنده مقاله معرفی شوند.
۲-۴. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی نباید جایگزین اندیشه، تحلیل، استدلال، قضاوت علمی یا مسئولیت پذیری پژوهشگر شود.
۲-۵. استفاده از خروجی ابزارهای هوش مصنوعی، نافی ضرورت بررسی، ارزیابی و تایید علمی آن توسط استفاده کننده نیست.
۲-۶. در مواردی که از ابزارهای هوش مصنوعی در تهیه یا تکمیل مقاله استفاده شده باشد، نویسنده موظف است حسب مورد، نحوه استفاده از آن را مطابق ضوابط این نشریه افشا نماید.
۲-۷. تمامی اشخاص مشمول این ضوابط موظف هستند در استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، اصول صداقت علمی، شفافیت، محرمانگی اطلاعات، رعایت حقوق مالکیت فکری و مسئولیت پذیری حرفه ای را رعایت نمایند.
مستند: بندهای ۱-۲ تا ۱۰-۲ راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، وزارت علوم.
استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در مواردی که نقش آنها صرفا کمکی بوده و مسئولیت علمی اثر همچنان بر عهده پژوهشگر باقی بماند، مجاز است. از جمله مصادیق استفاده مجاز میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
| مصادیق استفاده | وضعیت |
|---|---|
| اصلاح نگارش، دستور زبان، علائم نگارشی و روان سازی متن | ✅ مجاز |
| ترجمه اولیه یا بهبود ترجمه متون علمی | ✅ مجاز |
| پیشنهاد عنوان مقاله، کلیدواژه یا چکیده | ✅ مجاز |
| ایده پردازی و پیشنهاد موضوع یا سوال پژوهش | ✅ مجاز |
| پیشنهاد ساختار مقاله یا سازماندهی مطالب | ✅ مجاز |
| خلاصه سازی منابع علمی | ✅ مجاز |
| پیشنهاد منابع مرتبط با موضوع پژوهش، مشروط به بررسی و تایید نویسنده | ✅ مجاز |
| کمک در تحلیل داده ها، برنامه نویسی یا تولید کدهای رایانه ای | ✅ مجاز |
| تهیه جدول، نمودار، تصویر یا سایر عناصر گرافیکی مورد نیاز مقاله | ✅ مجاز |
| بازنویسی متن تهیه شده توسط نویسنده با هدف بهبود کیفیت نگارش | ✅ مجاز |
استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در موارد فوق، منوط به رعایت شرایط زیر است:
رعایت شرایط فوق، مانع از ارزیابی علمی مقاله بر اساس سایر ضوابط و مقررات حاکم بر نشریه نخواهد بود.
مستند: بندهای ۱-۵ تا ۶-۵ و بندهای ۱-۷ و ۲-۷ راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، وزارت علوم.
استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در مواردی که موجب خدشه به اصالت اثر علمی، نقض اصول اخلاق پژوهش، تضییع حقوق اشخاص یا ایجاد تصور خلاف واقع نسبت به فرآیند تولید مقاله شود، در نشریه «نقد و تحلیل آراء قضایی» مجاز نیست.
از جمله مصادیق استفاده غیرمجاز از ابزارهای هوش مصنوعی عبارت است از:
| مصادیق استفاده | وضعیت |
|---|---|
| نگارش تمام یا بخش قابل توجهی از مقاله توسط هوش مصنوعی و ارائه آن به عنوان اثر مستقل نویسنده | ❌ غیرمجاز |
| تولید، جعل یا تغییر داده های پژوهشی، نتایج، آمار یا سایر یافته های علمی | ❌ غیرمجاز |
| تولید یا درج منابع، مآخذ، استنادها یا نقل قول های غیرواقعی | ❌ غیرمجاز |
| استفاده از هوش مصنوعی برای بازنویسی آثار دیگران به منظور پنهان کردن سرقت علمی یا کاهش میزان همانندی متن | ❌ غیرمجاز |
| استفاده از خروجی هوش مصنوعی بدون بررسی، ارزیابی و تایید علمی توسط نویسنده | ❌ غیرمجاز |
| واگذاری تحلیل، استنباط، استدلال حقوقی یا نتیجه گیری مقاله به هوش مصنوعی | ❌ غیرمجاز |
| بارگذاری مقاله، پرونده های قضایی، اطلاعات پژوهشی، داده های شخصی یا سایر اطلاعات محرمانه در سامانه های عمومی هوش مصنوعی، بدون مجوز قانونی یا قراردادی | ❌ غیرمجاز |
| انتساب محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی به عنوان حاصل پژوهش یا نگارش مستقل نویسنده | ❌ غیرمجاز |
| عدم افشای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در مواردی که مطابق ضوابط این نشریه، افشای آن الزامی است | ❌ غیرمجاز |
استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی نباید به گونه ای باشد که امکان احراز سهم واقعی نویسنده در تولید مقاله را از بین ببرد یا موجب گمراهی خوانندگان، داوران یا هیئت تحریریه درباره اصالت اثر شود.
در صورتی که خروجی ابزارهای هوش مصنوعی بدون بررسی علمی مورد استفاده قرار گیرد، مسئولیت تمامی آثار و تبعات ناشی از آن، از جمله نادرستی مطالب، استناد به منابع غیرواقعی، نقض حقوق مالکیت فکری یا ورود خسارت به اشخاص، بر عهده نویسنده خواهد بود.
هرگاه نشریه «نقد و تحلیل آراء قضایی» نسبت به نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، میزان دخالت آنها در تهیه مقاله یا رعایت الزامات مقرر در این ضوابط تردید داشته باشد، میتواند حسب مورد از نویسنده توضیحات، مستندات یا اطلاعات تکمیلی مطالبه نماید. عدم ارائه توضیحات یا مستندات کافی، مانع از اتخاذ تصمیم مقتضی توسط نشریه نخواهد بود.
مستند: بندهای ۱-۶ تا ۶-۶، بندهای ۶-۲ و ۹-۲ راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، وزارت علوم.
نویسندگان مسئول اصالت، صحت و اعتبار علمی مقالات ارسالی به نشریه نقد و تحلیل آراء قضایی هستند. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، رافع مسئولیت نویسنده نبوده و موجب انتقال تمام یا بخشی از مسئولیت علمی، اخلاقی یا حقوقی مقاله به این ابزارها نخواهد شد.
نویسندگان موظف هستند پیش از ارسال مقاله، تمامی بخش های آن را از حیث صحت مطالب، اعتبار منابع، درستی استنادها، اصالت تحلیل ها و انطباق با اصول اخلاق پژوهش بررسی و تایید نمایند. استفاده از خروجی ابزارهای هوش مصنوعی، بدون ارزیابی و تایید علمی نویسنده، مجاز نیست.
در مواردی که از ابزارهای هوش مصنوعی در تهیه، تکمیل یا ویرایش مقاله استفاده شده باشد، نویسنده موظف است این موضوع را مطابق ضوابط نشریه نقد و تحلیل آراء قضایی افشا نماید. این افشا باید متناسب با میزان استفاده از هوش مصنوعی بوده و حداقل شامل نام ابزار، هدف استفاده و بخش یا بخش هایی از مقاله باشد که با استفاده از آن تهیه یا اصلاح شده است.
نویسندگان موظف هستند پیش از استناد به منابع پیشنهادی یا تولید شده توسط ابزارهای هوش مصنوعی، از وجود خارجی، اعتبار و صحت اطلاعات کتاب شناختی آنها اطمینان حاصل نمایند. درج منابع، نقل قول ها یا اطلاعاتی که بدون بررسی علمی از خروجی ابزارهای هوش مصنوعی استخراج شده باشد، بر عهده نویسنده بوده و مسئولیت ناشی از آن متوجه وی خواهد بود.
بارگذاری مقاله، نسخه های منتشر نشده، اطلاعات اشخاص، داده های پژوهشی، اسناد محرمانه، قراردادهای پژوهشی یا هرگونه اطلاعاتی که افشای آنها مغایر قوانین، مقررات یا تعهدات حرفه ای باشد، در سامانه های عمومی هوش مصنوعی مجاز نیست؛ مگر آنکه مجوز قانونی یا رضایت اشخاص ذیربط وجود داشته باشد.
در صورتی که نشریه نقد و تحلیل آراء قضایی برای بررسی اصالت مقاله یا نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، توضیح یا مستندات تکمیلی مطالبه نماید، نویسنده موظف است در مهلت مقرر نسبت به ارائه آنها اقدام کند.
اعلام استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، به خودی خود، موجب رد مقاله نخواهد بود. ملاک تصمیم گیری، رعایت ضوابط این نشریه، حفظ اصالت اثر، شفافیت در نحوه استفاده از هوش مصنوعی و احراز مسئولیت پذیری نویسنده است.
مستند: بندهای ۲-۲، ۱-۷، ۲-۷، ۳-۷ و ۱-۸ راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، وزارت علوم.
داوران موظف هستند در تمامی مراحل داوری، اصول محرمانگی، استقلال، بی طرفی و امانتداری علمی را رعایت نمایند. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی نباید موجب نقض محرمانگی مقالات، افشای اطلاعات نویسندگان یا خدشه به استقلال داوری شود.
بارگذاری تمام یا بخشی از مقاله، اطلاعات نویسندگان، فایل های پیوست، داده های پژوهشی یا هرگونه اطلاعات محرمانه مربوط به مقالات ارسالی به نشریه نقد و تحلیل آراء قضایی در سامانه های عمومی هوش مصنوعی مجاز نیست.
داور موظف است گزارش داوری را بر اساس دانش تخصصی، تجربه علمی و ارزیابی مستقل خود تهیه نماید. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی نباید جایگزین بررسی علمی مقاله، تحلیل محتوای آن یا اتخاذ تصمیم حرفه ای در خصوص پذیرش، اصلاح یا رد مقاله شود.
استفاده محدود از ابزارهای هوش مصنوعی برای انجام امور غیرماهوی، از جمله اصلاح نگارش گزارش داوری، ترجمه متون یا جستجوی اطلاعات عمومی، در صورتی مجاز است که موجب افشای اطلاعات محرمانه مقاله نشده و در استقلال و کیفیت داوری تاثیر نگذارد.
چنانچه داور در فرآیند داوری با مواردی از قبیل استفاده غیرمجاز از هوش مصنوعی، تولید منابع یا داده های غیرواقعی، عدم افشای استفاده از هوش مصنوعی یا سایر تخلفات مرتبط مواجه شود، لازم است موضوع را در گزارش داوری منعکس نموده و مستندات موجود را در اختیار نشریه قرار دهد.
داوران موظف هستند از ذخیره سازی یا انتقال مقالات ارسالی به سامانه ها یا خدماتی که امنیت و محرمانگی اطلاعات آنها برای پژوهشکده حقوق و قانون ایران احراز نشده است، خودداری نمایند.
مستند: بندهای ۱-۹ تا ۳-۹ راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، وزارت علوم.
رعایت مفاد این ضوابط برای تمامی نویسندگان، داوران، اعضای هیئت تحریریه، ویراستاران علمی و سایر اشخاصی که به هر نحو با نشریه نقد و تحلیل آراء قضایی همکاری دارند، الزامی است.
چنانچه در هر یک از مراحل دریافت، بررسی اولیه، داوری، بازنگری، پذیرش، آماده سازی برای انتشار، انتشار یا پس از انتشار مقاله، برای صاحب امتیاز احراز شود که نویسنده برخلاف مفاد این ضوابط از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده نموده و استفاده از آن را افشا نکرده است، یا از ابزارهای هوش مصنوعی در موارد غیرمجاز استفاده کرده است، نشریه نقد و تحلیل آراء قضایی حسب مورد حق خواهد داشت نسبت به اتخاذ یک یا چند مورد از اقدامات زیر اقدام نماید:
اعمال هر یک از اقدامات فوق، مانع از اعمال سایر حقوق و اختیارات پژوهشکده حقوق و قانون ایران یا اجرای سایر قوانین و مقررات مربوط نخواهد بود.
چنانچه برای صاحب امتیاز احراز شود که نویسنده در خصوص نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، اطلاعات خلاف واقع ارائه نموده یا از ارائه توضیحات و مستندات لازم خودداری کرده است، نشریه میتواند این موضوع را در تصمیم گیری نهایی نسبت به مقاله مورد توجه قرار دهد.
در صورتی که تخلف پس از انتشار مقاله احراز شود، پژوهشکده حقوق و قانون ایران حسب مورد میتواند مطابق ضوابط نشر علمی، نسبت به اصلاح مقاله، انتشار اطلاعیه اصلاح، استرداد مقاله یا اتخاذ سایر اقدامات مقتضی اقدام نماید.
چنانچه برای هیئت تحریریه احراز شود که داور برخلاف مفاد این ضوابط، مقاله یا اطلاعات محرمانه مربوط به آن را در اختیار سامانه های عمومی هوش مصنوعی قرار داده، یا ارزیابی علمی مقاله را به ابزارهای هوش مصنوعی واگذار نموده است، گزارش داوری وی فاقد اعتبار تلقی شده و از ترتیب اثر دادن به آن خودداری خواهد شد. همچنین، نشریه میتواند از ارجاع مقالات بعدی به وی خودداری نموده و حسب مورد، موضوع را به مرجع یا نهاد ذیربط اعلام نماید.
در صورتی که تخلف توسط هر یک از اعضای هیئت تحریریه یا ویراستاران علمی احراز شود، پژوهشکده حقوق و قانون ایران میتواند حسب مورد، نسبت به لغو مسئولیت، محدود نمودن دسترسی به مقالات یا اتخاذ سایر تصمیمات اداری و اجرایی مقتضی اقدام نماید.
تشخیص رعایت یا عدم رعایت مفاد این ضوابط، ارزیابی مستندات ارائه شده، احراز تخلف و اتخاذ تصمیم مقتضی، در حدود اختیارات نشریه، بر عهده صاحب امتیاز نشریه «نقد و تحلیل آراء قضایی» خواهد بود.
مستند: بندهای ۱ تا ۶ بخش ۱۳، بندهای ۱ تا ۴ بخش ۱۰ و بندهای ۱ تا ۳ بخش ۹ راهنمای استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش، وزارت علوم.
این ضوابط از تاریخ ۱۸ تیر ۱۴۰۵، لازم الاجرا بوده و نسبت به تمامی مقالاتی که پس از تاریخ اجرا به نشریه نقد و تحلیل آراء قضایی ارسال می شوند، اعمال خواهد شد.
در موارد سکوت یا ابهام، تصمیم گیری با رعایت قوانین و مقررات حاکم، اصول اخلاق پژوهش و ضوابط نشر علمی، بر عهده صاحب امتیاز نشریه «نقد و تحلیل آراء قضایی» خواهد بود.
پژوهشکده حقوق و قانون ایران حق اصلاح، بازنگری یا به روزرسانی این ضوابط را در هر زمان برای خود محفوظ می داند. آخرین نسخه منتشرشده در پایگاه اطلاع رسانی نشریه، ملاک عمل خواهد بود.