دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

حق حبس زوجه و عندالمطالبه یا عندالاستطاعه بودن مهریه‌های سنگین؛ واکاوی دادنامه شماره 140013390003448055 تاریخ 26/12/1400 دادگاه تجدیدنظر استان یزد در تفسیر ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی

نوع مقاله : نقد رای دادگاه تجدیدنظر

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، واحد میبد، دانشگاه آزاد اسلامی، میبد، ایران.
2 دکترای تخصصی حقوق خصوصی، مدرس دانشگاه، ایران، تهران، دانشگاه جامع علمی کاربردی، مرکز آموزش جوادالائمه(ع) یزد. (نویسنده مسئول).
10.22034/analysis.2026.2083135.1184
چکیده
قانونگذار به تبعیت از فقه امامیه و در راستای حمایت از زوجه جهت وصول مهریه، حق حبس را پذیرفته که به موجب این حق، زوجه می تواند تا زمانی که مهریه را وصول نکرده، از انجام وظایف زناشویی خودداری کند. با این حال، اجرای مطلق و غیرمنعطف این حق، بویژه در مهریه‌های سنگین، بدون توجه به وضعیت مالی زوج، خلاف اراده ضمنی طرفین بوده و منجر به تعارض با اصل تحکیم خانواده می شود. در دادنامه موضوع پژوهش، دادگاه با تفسیر موسع از ماده ۱۰۸۵ قانون مدنی، تلاش کرده میان حق زوجه و مصلحت خانواده تعادل برقرار کند. در این رأی، دادگاه ضمن تأکید بر فلسفه حمایتی مهریه، حق حبس را مطلق ندانسته و با لحاظ تفسیر "مهریه حال" بر مهریه های با مبلغ پایین و تعبیر مهریه های سنگین به مهریه های " در حکم موجل" و اصول و قواعدی چون لاضرر، عسر و حرج و منع سوء استفاده از حق، به تفسیر موسع و عقلایی از این ماده پرداخته است. اما دادگاه تجدیدنظر به استناد نص صریح ماده فوق، دادنامه بدوی را نقض و حق حبس زوجه را پذیرفته است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی، ضمن تبیین مبانی حق حبس، با رد استدلال دادگاه تجدیدنظر به واکاوی استدلال‌های دادگاه بدوی پرداخته و به این نتیجه رسید که تفسیر منطقی و موسع از این ماده کاملاً مطابق با اراده ضمنی طرفین، عرف، اصول فقهی و حقوقی، ماهیت نکاح، منشاء حق حبس و فلسفه آن بوده و مطابق با جایگاه فرعی مهریه در نکاح می باشد. این رویکرد می‌تواند زمینه ‌ساز تغییر دیدگاه قانون‌گذار در جهت تحکیم بنیان خانواده و رسیدن به هدف مطلوب عقد نکاح و جلوگیری از فروپاشی خانواده باشد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The wife's right to retain her husband and whether heavy dowries are payable upon demand or upon availability; Analysis of the judgment number 140013390003448055 dated 1400/12/26 of the Yazd Province Court of Appeal in the interpretation of Article 1

نویسندگان English

raziye zare zardini 1
Mahdi Beiki shouroki 2
1 Ph.D. Student in (Private law). maybod branch. Islamic Azad University. Maybod. Iran.
2 PhD in Private Law, University lecturer, Iran, Tehran, University of Applied Science and Technology. Javad-ol-A'emmeh Higher Education Center, Yazd.
چکیده English

In accordance with Imami jurisprudence and in order to protect the wife from receiving the dowry, the legislator accepted the right of detention, which allows the wife to refrain from performing marital duties until she receives the dowry. However, the absolute and inflexible implementation of this right, especially in the case of heavy dowries, regardless of the financial situation of the couple, is against the implicit will of the parties and leads to a conflict with the principle of strengthening the family. In the case under study, the court, by an extensive interpretation of Article 1085, attempted to balance the wife's right and the family's interests. In this ruling, the court, while emphasizing the philosophy of protection of dowry, did not consider the right of detention absolute and, taking into account the interpretation of "current dowry" on low-amount dowries and the interpretation of heavy dowries as dowries "in the form of deferred dowries" and principles and rules such as no harm, hardship and prohibition of abuse of the right, gave an extensive and rational interpretation of this article. However, the Court of Appeal, citing the explicit text of the above article, overturned the original judgment and accepted the wife's right to detention. This research, using a descriptive-analytical method, while explaining the foundations of the right to detention, rejected the argument of the Court of Appeal and analyzed the arguments of the original court and concluded that a logical and extensive interpretation of this article is completely in accordance with the implicit will of the parties, custom, jurisprudential and legal principles, the nature of marriage, the origin of the right to detention and its philosophy, and is in accordance with the secondary position of the dowry in marriage. This approach can pave the way for a change in the legislator's perspective in order to strengthen the foundation of the family and achieve the desired goal of marriage and prevent the collapse of the family.

کلیدواژه‌ها English

Right of detention
Article 1085 of the Civil Code
heavy dowry
strengthening the family
broad interpretation
1.      بیکی شورکی، مهدی (1404، الف)،ضرورت تحلیل تمامی ابعاد پرونده قضایی در مورد حق اشتغال زوجه، دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره ۴، شماره ۷. Doi:  10.22034/analysis.2025.2052043.1101
2.      بیکی شورکی، مهدی (1404، ب)، تحلیل حقوقی نقش حاکمیت(سه قوه) در تحقق سبک زندگی اسلامی در نظام حقوقی ایران، فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین.
3.      پوراسدالله، محمد؛ جلالی شهری، سیدمحسن و یزدانی، غلامرضا (1404)، حق حبس زوجه در مذهب تشیع، دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی، دوره3، شماره2.
4.      جعفری‌تبار، حسن(1396)، دیو در شیشه، تهران: نگاه معاصر.
5.      حبیبی‌تبار، جواد(1398)، تشکیل خانواده از منظر فقه و حقوق موضوعه، قم: پژوهشگاه بین‌المللی مصطفی.
6.      حسینی سیستانی، سیدعلی(1388) قاعده لاضرر و لاضرار (تقریرات)، ترجمه اکبر نایب‌زاده، تهران، خرسندی.
7.      خمینی، سیدروح الله(1390)ره‌توشه قضایی(استفتائات)، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی قضا.
8.      سبحانی تبریزی، جعفر (1389)، استفتائات، ج 1، قم: موسسه امام صادق علیه السلام.
9.      شاهدی علی‌آباد، حکیمه(1392)، بررسی فقهی و حقوقی حق حبس زوجه در صورت احراز اعسار زوج، فقه و اصول، دوره ۴۵، شماره 4.
10.  شبیری زنجانی، موسی (بی­تا)، کتاب نکاح، ج 22، قم: موسسه پژوهشی رأی پرداز.
11.  شهید ثانی، زین الدین ابن علی (1375). فقه استدلالی (ترجمه تحریرالروضه فی شرح اللمعه)، ترجمه امینی، علیرضا و آیتی، محمدرضا. تهران: انتشارات طه.
12.  صفایی، سیدحسین و امامی، اسدالله (1392)، مختصر حقوق خانواده، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
13.  عبدالله­پور، اکرم؛ عبدالعلی­نژاد، الهه و خالقی، زهره (1399)، بازبینی و نقد ادله فقهی حق حبس در نکاح مطابق ماده 1085 قانون مدنی، نشریه علمی دانش حقوق مدنی، سال 5، شماره 1، پیاپی 17.
14.  عرب، محسن(1404)، بررسی فقهی حقوقی حق حبس زوجه در صورت اعسار زوج، فصلنامه فقه نظام، دوره 2، شماره 1، پیاپی3.
15.  فروتن، یوسف؛ مقدم، عیسی؛ داداشی نیاکی، محمدرضا و مقصودی پاشاکی، رضا(1399)، نقد رویه قضایی در اعمال حق حبس زوجه در پرتو سابقه فقهی، دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده، دانشگاه امام صادق، دوره ۲۵. شماره 73.
16.  قربانی، رحیمه؛ سالارزائی، امیرحمزه و کیخا، محمدرضا(1395). واکاوی فقهی-حقوقی حق حبس و چالش­های فراروی ماده1085 قانون مدنی، دوفصلنامه علمی دانش حقوق مدنی، سال7، شماره 1، پیاپی13.
17.  قیوم­زاد، محمود (1390) بررسی فقهی، حقوقی چگونگی حق حبس در نکاح، فصلنامه مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال8، شماره 26.
18.  کاشف‌‌‌الغطاء، جعفر بن خضر (1432 ق). القواعد الستة عشر. نجف: مؤسسة کاشف الغطاء العامة.
19.  کاظمی، سیدمهدی (1402). دادرسی فوری در دعاوی خانوادگی، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره 6، شماره 18. Doi:  10.22034/law.2023.1988424.1216
20.  کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی (اسلامیه). ج 5، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
21.  مامقانی، عبدالله (بی­تا)، مناهج المتقین، تجف.
22.  محقق داماد، سیدمصطفی(1398)، نظریه عمومی نفی دشواری در حقوق اسلامی، تهران: انتشارات سخن.
23.  محقق داماد، سیدمصطفی(1400)، بررسی فقهی حقوق خانواده: نکاح و انحلال آن، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
24.  مکارم شیرازی، ناصر (1427ق)، استفتائات، ج3، قم: مدرسه امام علی ابن ابیطالب علیه السلام.
25.  موسوی عاملی، محمدبن علی(1413ق)، نهایه المرام فی شرح مختصر شرائع الاسلام، قم: موسسه نشر اسلامی.
26.  واحدجویباری، احسان؛ جهانی،علی‌اکبر و زارعی، محمدمهدی(1404) چالش مهریه نامتعارف با تأکید بر دیدگاه فقهای معاصر، تحقیقات کاربردی فقه و حقوق، سال ۵، شماره ۱.
منابع الکترونیک
27.    مکارم شیرازی، تارنمای مکارم، 01/04/1405، https://www.makarem.ir