دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

چون بالش زر نیست! تحلیل انتقادی اساسی‌سازی حقوق خانواده در ایران در پرتو دادنامه شماره ۹۹۰۹ مورخ ۱۸/۰۹/۱۳۹۹ شعبه ۱۳ دادگاه تجدیدنظر مازندران

نوع مقاله : نقد رای دادگاه تجدیدنظر

نویسندگان
1 گروه حقوق دانشگاه امام حسین (ع)
2 دانشیار گروه حقوق خصوصی و اسلامی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران
3 استادیار گروه حقوق دانشکده حقوق ،الهیات و علوم سیاسی واحد تبریز، دانشگاه آزاداسلامی
10.22034/analysis.2026.2094969.1220
چکیده
اساسی‌سازی حقوق خانواده، به‌عنوان یکی از جلوه‌های گسترش نفوذ حقوق بنیادین در حوزه حقوق خصوصی، تلاشی برای بازخوانی قواعد سنتی خانواده در پرتو اصولی همچون کرامت انسانی، برابری و آزادی است. این فرایند در عین حال که می‌تواند زمینه حمایت مؤثرتر از حقوق اعضای خانواده را فراهم آورد، با چالش‌هایی ناشی از ویژگی نهادی، رابطه‌ای و خودتنظیم خانواده و نیز محدودیت ظرفیت تحول‌آفرین تفسیر قضایی مواجه است. مقاله حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با مطالعه موردی دادنامه شماره ۹۹۰۹ مورخ ۱۸/۰۹/۱۳۹۹ شعبه سیزدهم دادگاه تجدیدنظر استان مازندران، امکان‌ها و چالش‌های اساسی‌سازی حقوق خانواده در نظام حقوقی ایران را بررسی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که رأی مزبور با تفسیر ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی در پرتو اصول ۲۰، ۲۲ و ۲۸ قانون اساسی و پذیرش نقش حقوق بنیادین در تعیین حدود اختیار زوج، نمونه‌ای قابل توجه از اساسی‌سازی قضایی حقوق خانواده است. با این حال، تحلیل انتقادی رأی نشان می‌دهد که اساسی‌سازی حقوق خانواده نیازمند الگویی حداقلی و حمایتی است که ضمن جلوگیری از محدودیت‌های ناروا نسبت به حقوق بنیادین اشخاص، ویژگی‌های نهادی و رابطه‌ای خانواده را نیز مورد توجه قرار دهد. همچنین، اساسی‌سازی قضایی هرچند می‌تواند از طریق ایجاد الگوهای تفسیری جدید و کاهش بی‌عدالتی‌های موردی، نقش اصلاحی ایفا کند، به‌تنهایی جایگزین اصلاحات تقنینی و بازنگری ساختاری در قوانین خانواده نیست. بر این اساس، مقاله نتیجه می‌گیرد که اساسی‌سازی حقوق خانواده در ایران را باید نه بدیل قانون‌گذاری عادلانه، بلکه راهبردی تدریجی و درون‌سیستمی برای نزدیک کردن حقوق موجود به ارزش‌های بنیادین و فراهم ساختن زمینه اصلاحات حقوقی دانست.

واژگان کلیدی: اساسی‌سازی حقوق، حقوق خانواده، تأثیر افقی حقوق اساسی، تفسیر قضایی، حق اشتغال زوجه، ماده ۱۱۱۷ قانون مدنی.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

When the Golden Pillow Is Absent: A Critical Analysis of the Constitutionalization of Family Law in Iran An Analysis of Possibilities and Challenges in Light of Judgment No. 9909 of the 13th Branch of the Mazandaran Court of Appeal

نویسندگان English

ali abedi 1
Abbas Mirshekari 2
Naser Masoudi 3
1 Department of Law, Imam Hossein (AS) University
2 Associate Professor, Department of Private and Islamic Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran
3 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Law, Theology, and Political Science, Tabriz Branch, Islamic Azad University
چکیده English

Constitutionalization of family law, as one of the manifestations of the expansion of the influence of fundamental rights in the sphere of private law, is an attempt to reinterpret traditional family rules in light of principles such as human dignity, equality, and freedom. While this process can provide a basis for more effective protection of the rights of family members, it faces challenges arising from the institutional, relational, and self-regulating nature of the family, as well as the limited transformative capacity of judicial interpretation. Employing a descriptive-analytical method and a case study of Judgment No. 9909 dated 18/09/1399 issued by Branch 13 of the Mazandaran Provincial Court of Appeal, this article examines the possibilities and challenges of constitutionalizing family law within the Iranian legal system. The research findings indicate that the said ruling, by interpreting Article 1117 of the Civil Code in light of Articles 20, 22, and 28 of the Constitution and recognizing the role of fundamental rights in determining the limits of the husband’s authority, constitutes a noteworthy example of the judicial constitutionalization of family law. Nevertheless, a critical analysis of the judgment shows that the constitutionalization of family law requires a minimal and protective model that, while preventing undue restrictions on individuals’ fundamental rights, also takes into account the institutional and relational characteristics of the family. Moreover, although judicial constitutionalization can play a corrective role by creating new interpretive patterns and reducing case-by-case injustices, it alone cannot substitute for legislative reforms and structural revision of family laws. Accordingly, the article concludes that the constitutionalization of family law in Iran should be regarded not as an alternative to just lawmaking, but rather as a gradual, intra-systemic strategy for approximating existing law to fundamental values and paving the way for legal reforms.

Keywords: Constitutionalization of law, family law, horizontal effect of constitutional rights, judicial interpretation, wife’s right to employment, Article 1117 of the Civil Code.

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Constitutionalization of law
family law
horizontal effect of constitutional rights
judicial interpretation
wife’s right to employment
Article 1117 of the Civil Code
بیات کمیتکی، مهناز(۱۴۰4).نظریه توازن و آزمون های سه گانه آن؛ از تبیین تا توجیه مبنا.دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی پژوهشکده حقوق و قانون ایران2(4)57-85. Doi: 10.22034/jrpl.2025.2073690.1184
صفایی، سید حسین و امامی، اسدالله (۱۳۹۱). مختصر حقوق خانواده. تهران: میزان.
صفری، محسن و مشایخی، زهرا (۱۴۰۰). رهیافتی بر اساسی‌سازی قضایی حقوق خانواده در نظام حقوقی ایران. مجله حقوقی دادگستری، ۸۵ ( ۱۱۶) : ۲۳۳–۲۵۶.
طهماسبی، علی (1391). فزون خواهی حق های اساسی: در آمدی بر اساسی سازی حقوق خصوصی. فصلنامه پژوهش های حقوق تطبیقی 16 ( 3): 119.
کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۰). حقوق مدنی: خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار.
موسوی زاده مرکیه سید شهاب الدین،( ۱۴۰5) تمنای قانون گرایی.دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی پژوهشکده حقوق و قانون ایران3(5) 367-343. https://doi.org/10.22034/jrpl.2026.735832
مشهدی، علی و موسوی سیده مینا (1403). اساسی سازی نهاد خانواده:مطالعه تطبیقی جایگاه خانواده در قوانین اساسی کشورهای اسلامی و ارو پایی. پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، ( 37):  55 .
میرشکاری، عباس و زارع، امیر (۱۴۰۰). «ضرورت تفکیک «رویکرد» از «روش» در نظریه اعمال حقوق بنیادین در حقوق خصوصی». فصلنامه پژوهش حقوق خصوصی، ۲۲(۷۰)، ۱۶۰ـ۱۹۱.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.