دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

بررسی رویه قضایی محاکم ایران پیرامون اثبات عسر و حرج زوجه در طلاق قضایی ناشی از بیماری‌های نوین زوج

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ناصر علیدوستی شهرکی 1
محسن پورمند 2
1 استادیار گروه حقوق خصوصی، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
2 قاضی دادگستری، کارشناسی ارشد حقوق خانواده، دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری، تهران، ایران
10.22034/analysis.2025.2073442.1126
چکیده
با وجود اینکه انحصار حق طلاق برای مرد، در نظام حقوقی ایران به عنوان یک اصل پذیرفته شده، اما پذیرش قاعده لا حرج و پیشبینی طلاق ناشی از عسر و حرج زوجه در قانون مدنی، تا حدودی دست دادگاه‌ها را جهت رهایی زن از زندگی همراه با مشقت باز گذاشته است. بند پنجم تبصره الحاقی به ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی، ابتلای زوج به بیماری‌های صعب العلاج یا ساری که موجب حرج در زندگی مشترک باشند را موجبی جهت طلاق قضایی عنوان کرده است؛ اما به دلیل گستردگی بیماری‌ها و ظهور بیماری‌های نوپدید، طبعا امکان انحصار آنها در قانون وجود ندارد. در اینگونه موارد رویه قضایی، با کمک ضوابط معین قاعده عسر و حرج و ملاکات ساری یا لاعلاج بودن بیماری‌ها، می‌تواند از تشتت آرا در موارد مشابه جلوگیری کند. در این مقاله درصددیم رویه قضایی کشور در خصوص برخی از این بیماری‌ها، که نو پدید هستند و یا در سال‌های اخیر گستردگی بیشتری یافته‌اند را مورد بررسی قرار دهیم. در این مقاله که به روش توصیفی- تحلیلی به نگارش درآمده، ضمن بررسی آرای قضایی در می‌یابیم که بیماری زوج در صورتی که زندگی زناشویی را دچار حرج کند، می‌تواند موضوع طلاق قضایی قرار گیرد و دو عامل صعب العلاج بودن و امکان سرایت، بیش از همه مستند عسر و حرج زوجه قرار گرفته‌اند. توجه به نظریات کارشناسی پزشکی قانونی در خصوص نوع و شدت بیماری زوج و خصوصیات شخصی زوجه، در احراز عسر و حرج برای دادگاه بسیار اهمیت دارد. ضرورت پژوهش حاضر، از آنجاست که اولا صدور آرای متعارض در موضوعات مشابه که بسیار در پرونده‌های یکسان نیز اتفاق می‌افتد و منجر به صدور آرای اصراری متعدد می‌گردد را کاهش دهد و ثانیا بیماری‌های زوج گاه زندگی همسرش را با مشقت بسیار همراه می کند که در برخی موارد پذیرش عسر و حرج تنها راه رهایی زن از آن
کلیدواژه‌ها
عسر و حرج
طلاق قضایی
بیماری زوج
بیماری مسری
بیماری لاعلاج

عنوان مقاله English

An Examination of the Judicial Precedent of Iranian Courts Regarding Proof of the Wife's Hardship in Judicial Divorce Arising out of the Husband's New Illnesses

نویسندگان English

nasser alidoosti shahraki 1
Mohsen Pourmand 2
1 Assistant Professor, Department of Private Law, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran
2 Judge, Master of Laws in Family Law, University of Judicial Sciences and Administrative Services, Tehran, Iran
چکیده English

Although the exclusive right to divorce is recognized as a fundamental principle for men in the Iranian legal system, the acceptance of the hardship rule and the provision for divorce due to the wife's difficulty and hardship in the Civil Code have, to some extent, have enabled courts to free women from unbearable marital situations. The fifth paragraph of the Additional Note to Article 1130 of the Civil Code considers the husband suffering from incurable or contagious diseases that cause difficulties in their married life as a ground for judicial divorce.But due to the prevalence of diseases and the emergence of new diseases, it is naturally not possible to limit them in law. In such cases, judicial precedent, with the help of specific criteria for the rule of hardship and determination of the criteria for the contagiousness or incurability of diseases, can prevent divergence of judgements in similar cases.In this article, we seek to examine the country's legal precedent regarding some of these diseases, which are either new or have become more widespread in recent years.In this article, relying on a descriptive-analytical method, through an examination of judicial judgments, we find that if a husband's illness causes hardship to their married life, it can be the subject of a judicial divorce, and the two factors of incurability and the contagious nature of the disease are the most common grounds for the wife's hardship.Consideration of the opinions of forensic experts regarding the type and severity of the husband's illness and the wife's personal characteristics are very important for the court in confirming hardship.What necessitates the present study is, first of all, to reduce the issuance of conflicting judgments on similar issues, which often occurs in the identical cases and leads to the issuance of contradictory judgments in which the judge insists on his decision after the case being remanded from the Supreme Court, and secondly, where illnesses afflicting the husband make the life wife so difficult that in certain cases, application of the principle of hardship by the court provides the wife with the only avenue of escape from an insufferable situation.

کلیدواژه‌ها English

hardship
judicial divorce
husband`s illness
contagious disease
incurable disease
1-   بی نام، قاعده فقهی، سایت ویکی فقه، آرشیو بحث، ۱۳۹۲، مراجعه شده در۶تیر ۱۴۰۳ از: www.fa.wikifeqh.ir.
2-   جعفری لنگرودی، محمد جعفر(۱۳۹۹)، ترمینولوژی حقوق، چاپ سی و دوم، تهران، انتشارات گنج دانش.
3-   جعفری لنگرودی، محمد جعفر(۱۳۸۸)، مبسوط در ترمینولوژی حقوق، ج۴، چاپ چهارم، تهران، انتشارات گنج دانش.
4-   حبیبی تبار، جواد(۱۴۰۱)، «ابهام زدایی از تبصره الحاقی به ماده ١١٣٠ قانون مدنی ناظر به طلاق قضایی»، دو فصلنامه مطالعات جنسیت و خانواده، سال دهم، شماره اول.
5-   دهخدا، علی اکبر(۱۳۳۵)، لغت نامه، ج۳۳، چاپ اول، تهران، انتشارات مجلس شورای ملی.
6-   شاکری گلپایگانی، طوبی و بابازاده، زهرا (بهار۱۴۰۱)، «تفاسیر قضایی از سوءرفتار جنسی زوج در محاکم خانواده»، مجله حقوقی دادگستری، دوره ۸۶، شماره ۱۱۷.
7-   صانعیان,علی اصغر . (1401). شناسایی و اجرای حکم طلاق صادر شده از دادگاه داگلاس ایالت کلرادو کشور امریکا. دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی, 1(2), 358-388. doi: 10.22034/analysis.2023.701515
8-   طاهری، حبیب الله (بی تا) ، حقوق مدنی ۵، ج۳، چاپ اول، تهران، دفتر انتشارات اسلامی.
9-   عمید، حسن(۱۳۹۱)، فرهنگ فارسی عمید، ج۲، چاپ سی و یکم، تهران، موسسه انتشارات امیرکبیر.
10-    غدیری، ماهرو و فروتن، سید کاظم (زمستان ۱۳۸۷)، «اختلالات جنسی عامل پنهان طلاق: ضرورت حضور پزشک آموزش‌دیده در ترکیب کارشناسان مراکز مشاوره خانواده»، فصلنامه خانواده پژوهی، سال چهارم ، شماره ۱/۱۶.
11-    قرشی، سید علی اکبر(۱۳۷۱)، قاموس قرآن، ج۴، چاپ ششم، تهران، دارالکتب الاسلامیه.
12-    کاتوزیان، ناصر(۱۳۹۶)، دوره مقدماتی حقوق مدنی خانواده، چاپ نهم، تهران، نشر میزان.
13-    کشوری، عیسی(۱۳۷۴)، کاربرد قواعد فقه در حقوق، چاپ اول، تهران، نشر غیاث.
14-    گوینده,حمید . (1402). تفسیر قانون در پرتو عدالت؛ (نقد و تحلیل رأی شعبه 14 دیوان عالی کشور. دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی, 2(3, doi: 10.22034/analysis.2023.707624
15-    محقق داماد، سید مصطفی(۱۳۹۷)، بررسی فقهی حقوق خانواده نکاح و انحلال آن، چاپ نوزدهم، تهران، نشر علوم انسانی.
16-    مرکز آموزش های تخصصی فقه(۱۴۰۲)، طلاق قضایی در فقه، حقوق و رویه قضایی، چاپ چهارم، تهران، نشر قوه قضاییه.
17-    معین، محمد(۱۳۷۱)، فرهنگ فارسی، چاپ هشتم، تهران، مرکز انتشارات امیرکبیر.
18-    ابن اثیر، مبارک بن محمد الجزری(١٣٩٩ق) ؛ النهایة ، ج٣، بیروت، المکتبة العلمیه.
19-    ابن فارس، احمد بن زکریا(۱۴۰۴ق) ، معجم مقائیس اللغة، ج۴، قم، مرکز النشر مکتب الاعلام الاسـلامی.
20-    ابن منظور، محمد بن مکرم(۱۴۱۴ق) ، لسان العرب، ج۱۰، بیروت ، دار الفکر للطباعۀ و النشر و التوزیع دار صادر.
21-    ابوزهره حلبی، سید حمزة بن علی(۱۴۱۷ق) ، غنیة النزوع، قم، موسسه امام صادق.
22-    ابوهلال عسکری، حسن بن عبداالله(١٤١٢ق) ؛ معجم الفروق اللغویة، چاپ اول، قم، مؤسسة النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
23-    حلبی، ابو صلاح(۱۴۰۳ق) ، الکافی فی الفقه، چاپ اول، اصفهان، مکتبة الإمام امیر المومنین.
24-    راغب اصفهانی، ابوالقاسم الحسین بن محمد(۱۴۱۲ق) ، المفردات فی غریب القرآن، ج۱، چاپ اول، دمشق، دارالقلم الدار الشامیه.
25-    طوسی، محمد بن حسن(۱۴۰۰ق) ، النهایة، بیروت، دار الکتاب العربی.
26-    علامه حلی، حسن بن یوسف(۱۴۱۳ق) ، مختلف الشیعة فی احکام الشریعة، ج۷، چاپ دوم، قم، انتشارات جامعه مدرسین.
27-    علامه طباطبایی، سید محمد حسین(۱۳۷۳)، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲، چاپ ششم، قم، انتشارات اسماعیلیون.
28-    مکارم شیرازی، ناصر(۱۳۷۰)، القواعد الفقهیه، ج۱، چاپ سوم، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب.
29-    نجفی، محمد حسین(۱۳۷۴)، جواهر الکلام، ج ۳۲، چاپ سوم، تهران، کتابفروشی اسلامیه.
30-    نراقی، احمد بن محمد(١٤١٧ق) ، عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
آراء قضایی
1.   دادنامه قطعی شماره ۹۴۰۹۹۸۴۱۱۱۷۰۰۰۸۸ مورخ ۲۳/۵/۱۳۹۵.
2.   دادنامه قطعی شماره ۹۵۰۹۹۷۰۹۰۷۵۰۰۵۲۸ مورخ ۲۵/۷/۱۳۹۵.
3.   دادنامه قطعی شماره ۱۴۰۰۰۶۳۹۰۰۰۰۹۵۷۳۶۳ مورخ ۲۵/۱۲/۱۴۰۰.
4.   دادنامه قطعی شماره ۱۴۰۰۰۶۳۹۰۰۰۰۹۶۲۲۲۳ مورخ ۲۴/۱۲/۱۴۰۰.
5.   دادنامه شماره ۱۴۰۰۰۶۳۹۰۰۰۰۳۱۳۳۰۳ مورخ ۵/۵/۱۴۰۰.
6.   دادنامه قطعی شماره ۹۳۰۹۹۷۰۹۰۶۸۰۰۷۹۰ مورخ ۱۲/۷/۱۳۹۳.
7.   دادنامه قطعی ۹۵۰۹۹۷۰۹۰۷۲۰۰۲۴۴ مورخ ۸/۴/۱۳۹۵.
8.   دادنامه قطعی شماره ۱۴۰۰۰۶۳۹۰۰۰۰۹۵۶۴۹۶ مورخ ۲۵/۱۲/۱۴۰۰.
9.   دادنامه قطعی شماره ۹۳۰۹۹۷۰۹۰۷۲۰۰۱۳۱ مورخ ۱۰/۲/۱۳۹۳.
10.دادنامه قطعی شماره ۹۳۰۹۹۷۰۹۰۷۲۰۰۱۷۸ مورخ ۲۷/۲/۱۳۹۳.
11.دادنامه قطعی شماره ۹۲۰۹۹۸۰۲۴۳۵۰۰۵۴۲ به تاریخ ۳۱/۱/۱۳۹۴.
12.دادنامه قطعی شماره ۹۳۰۹۹۷۰۹۰۶۱۰۰۶۸۸ به تاریخ ۱۸/۱۱/۱۳۹۳.
13.دادنامه قطعی شماره ۹۳۰۹۹۸۸۶۱۰۹۰۰۳۰۴ به تاریخ ۱۴/۲/۱۳۹۴.
14.دادنامه قطعی شماره۹۳۰۹۹۸۰۲۱۷۲۰۰۱۲۴ به تاریخ۲/۲/۱۳۹۴.
15.دادنامه قطعی شماره ۹۵۰۹۹۷۰۲۲۰۲۰۰۳۱۸ به تاریخ ۲۸/۲/۱۳۹۵.
16.دادنامه شماره ۱۹۳۷/۳۳ دیوان عالی کشور، مورخ ۲۱/۳/۱۳۷۱.
17.دادنامه قطعی به شماره پرونده ۱۴۰۱۶۸۹۲۰۰۰۲۵۲۸۱۳۲ صادره از شعبه شانزدهم دیوان عالی کشور.
18.دادنامه قطعی مورخ ۱۷/۶/۱۳۹۳. برگرفته از سامانه ملی آرای قضایی، با عنوان «طلاق به دلیل تمایلات جنسیتی متفاوت زوج»، مراجعه شده در ۲۲/۷/۱۴۰۳ از: www.ara.jri.ac.ir
19.دادنامه قطعی، برگرفته از سامانه ملی آرای قضایی، با عنوان «عسر و حرج به علت عدم توانائی زوج»، مراجعه شده در ۱۷/۷/۱۴۰۳ از: www.ara.jri.ac.ir.
20.دادنامه قطعی، برگرفته از سامانه ملی آرای قضایی، با عنوان «نقش رفتارهای نامتعارف جنسی زوج در عسر و حرج»، مراجعه شده در ۲۲/۷/۱۴۰۳ از: www.ara.jri.ac.ir
21.نظریه مشورتی شماره ۲۶۲/۹۸/۷ اداره کل حقوقی قوه قضاییه مورخ ۱۱/۸/۹۸.