دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

جبران خسارت‌های مادی و معنوی ناشی از 11 سال حبس به ناحق؛ واکاوی تحلیلی - تطبیقی آرای شعب ۲۰ دادگاه عمومی حقوقی تهران و ۲۵ دادگاه تجدیدنظر استان تهران

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
محمدهادی جواهرکلام
استادیار، گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی
10.22034/analysis.2026.2083196.1183
چکیده
بررسی تحلیلی و تطبیقی دادنامه شماره ۱۴۰۳۶۸۳۹۰۰۱۹۴۵۳۲۰۸ مورخ 1403.11.30 از شعبه ۲۰ دادگاه عمومی حقوقی تهران و دادنامه شماره ۱۴۰۴۶۸۳۹۰۰۱۲۳۲۹۴۹۵ مورخ 1404.07.06 از شعبه ۲۵ دادگاه تجدیدنظر استان تهران در مورد جبران خسارت‌های ناشی از 11 سال حبس به ناحق، نشانگر تلاش ستودنی دادگاه‌ها برای عبور از تفسیرهای سنتی و یافتن راهکاری برای جبران خسارت‌های مادی و معنوی زیاندیده‌ای است که به جهت نقص نظام قضایی یا خطای سیستمی، عمری دراز را در حبس گذرانده و سپس به موجب حکم مؤخر بی‌گناهی او اثبات شده است. تحلیلِ دو چالشِ بنیادین در دادنامه‌های یادشده نشان می‌دهد که اولاً تصمیم دادگاه در اعلام صلاحیت خویش برای رسیدگی به دعوا، بدون رعایت تشریفات مقرر در ماده 30 قانون نظارت بر رفتار قضات و رأی وحدت رویه شماره 791 مورخ 1399.04.17 هیأت عمومی دیوان عالی کشور، اقدامی درست بوده است؛ هرچند که استدلال شایسته‌ای در دادنامه‌ها دیده نمی‌شود. ثانیاً جبران خسارت مادی ناشی از حبس ناروا، بر پایه «حداقل حقوق یک کارگر ساده»، بر این بنیاد که خواهان ورود خسارت بیشتری به خود را ادعا و اثبات نکرده است، چندان نامناسب نیست؛ هرچند که با توجه به پایین بودن حداقل حقوق اعلامی نسبت به تأمین مخارج زندگی و کاهش ارزش آن در طول زمان، بهتر بود دادگاه از معیارهای دیگر برای جبران کامل خسارت استفاده می‌کرد. در مقابل، رویه قضایی فرانسه به‌سادگی به جبران محرومیت از درآمد و دستمزد، از دست رفتن شانس واقعی برای کسب درآمد و اشتغال و فرصت‌های اقتصادی و هزینه‌های جانبی حکم می‌دهد. وانگهی، تعیین مبلغ 250 هزار تومان برای جبران خسارت هر روز حبس مطابق ماده 529 ق.آ.د.ک. و تلقی آن به‌عنوان خسارت مادی، قابل ایراد می‌نماید. در برابر، دادگاه با ابداع مفهوم «مرگ معنوی»، گامی بلند در جهت جبران کامل خسارت برداشته است؛ هرچند که بهتر بود تعیین یک دیه کامل تنها برای جبران خسارت روانی ناشی از رفتن به پای چوبه دار تعیین می‌شد و برای تحمل 11 سال حبس، با توجه به مدت بازداشت، سن زیاندیده، وجود یا فقدان پیشینه کیفری، محیط زندان، تأثیر بازداشت بر اعتبار و حیثیت شخصی و خانوادگی و معیارهایی از این دست که در حقوق فرانسه نیز ملاک عمل قرار می‌گیرند، به خسارت بیشتری حکم می‌داد. همچنین، ضرورت صدور حکم بر جبران غیرپولی خسارت معنوی (مانند الزام به عذرخواهی از زیاندیده یا انتشار حکم در وب‌سایت‌ها و روزنامه‌ها) در دادنامه‌ها خالی است.
کلیدواژه‌ها
تقصیر قضایی
خطای سیستمی
حبس به ناحق(ناورا)
جبران خسارت مادی و معنوی
صلاحیت
مرگ معنوی
مسئولیت مدنی دولت

عنوان مقاله English

Compensation for Pecuniary and Non-Pecuniary Damages Arising from Eleven Years of Wrongful Imprisonment: An Analytical–Comparative Examination of the Judgments of Branch 20 of the Tehran General Civil Court and Branch 25 of the Tehran Province Court

نویسنده English

Mohammad Hadi Javaherkalam
Assistant Professor of Private Law, Faculty of Law and Political Science, Allameh Tabataba'i University
چکیده English

An analytical and comparative review of Judgment concerning compensation for damages resulting from eleven years of wrongful imprisonment reveals the commendable efforts of the courts to transcend traditional interpretations and find solutions for compensating both pecuniary and non-pecuniary damages suffered by a victim who, due to flaws in the judicial system or a systemic error, spent a long period in prison, only for their innocence to be proven by a subsequent ruling. An analysis of two fundamental challenges in the mentioned judgments indicates that, first, the court's decision to assert jurisdiction over the case, despite not following the formalities stipulated in Article 30 of the Law on the Supervision of Judges' Conduct and the Unifying Judgment No. 791 by the Supreme Court, was substantively correct, even though the judgments lack appropriate reasoning for the court's jurisdictional claim. Secondly, compensation for the pecuniary damage resulting from wrongful imprisonment, based on the "minimum wage of an unskilled worker" and grounded in the fact that the claimant did not allege or prove additional damage, is not entirely inappropriate. However, considering the inadequacy of the declared minimum wage to cover living expenses and its devaluation over time, it would have been preferable for the court to employ other criteria for full compensation. In contrast, French jurisprudence readily awards compensation for loss of income and wages, loss of real opportunities for earning, employment, and economic prospects, as well as ancillary costs. Furthermore, setting a daily compensation of 250,000 IRR for each day of wrongful imprisonment according to Article 529 of the Criminal Procedure Code and treating it as pecuniary damage is open to criticism. On the other hand, the court's introduction of the concept of “spiritual death” represents a significant step toward comprehensive damage compensation. However, it would have been more appropriate to set a full diya (blood money) solely for the psychological damage caused by the experience of facing execution, while for the 11 years of imprisonment, considering factors such as the length of detention, the victim's age, the presence or absence of a prior criminal record, prison conditions, the impact of detention on personal and family reputation and dignity—criteria also employed in French law—would have justified a higher compensation. Additionally, the judgment lacks a ruling for the non-pecuniary compensation of moral damages, such as the obligation to apologize to the victim or to publish the ruling in websites and newspapers.

کلیدواژه‌ها English

judicial fault
systemic error
wrongful (unlawful) imprisonment
pecuniary and non-pecuniary damages
jurisdiction
spiritual death
state civil liability
الف- منابع فارسی
1. بهجت، محمدتقى(1428). استفتاءات. ج4. قم: دفتر آیةالله بهجت.
2. جواهرکلام، محمدهادی(1393). «تحول مسئولیت مدنی قضات در حقوق ایران؛ با مطالعه تطبیقی در حقوق اسلام و فرانسه». پژوهش‌های حقوق خصوصی2(4): 83-112.
3. جواهرکلام، محمدهادی(1399). «معیار ارزیابی خسارت‌های‌ بدنی: نظام ارزیابیِ مقطوع یا موردی؛ مطالعه تطبیقی در حقوق اسلام، ایران، فرانسه و انگلستان»، تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی.3(8): 54-91. Doi: 10.22034/law.2021.525117.1047
4. جواهرکلام، محمدهادی(1400). مبانی و اصول جبران خسارت بدنی. تهران: شرکت انتشار.
5. خالقی، علی(1395). آیین دادرسی کیفری. ج1. چ30. تهران: شهردانش.
6. خدری، صالح(1389). «بررسی مسئولیت مدنی قاضی با مطالعه تطبیقی در حقوق آمریکا و فرانسه (قسمت اول)». قضاوت68: 59-63.
7. خدری، صالح(1390). «بررسی مسئولیت مدنی قاضی با مطالعه تطبیقی در حقوق آمریکا و فرانسه (قسمت دوم)». قضاوت69: 44-50.
8. سلطانی‌نژاد، هدایت‌الله(1376). «بررسی تطبیقی مسؤولیت مدنی قاضی» نامه مفید11: 145-178.
9. شایگان، اسماعیل و آشوری، محمد(1397). «نظام حقوقی جبران خسارت ناشی از بازداشت متهمان بیگناه؛ پژوهشی در حقوق ایران و حقوق تطبیقی». پژوهش حقوق کیفری6(23): 47-79.
10. شایگان، اسماعیل(1395). «مسئولیت مدنی وکیل دادگستری در یک موضوع؛ از دست دادن شانس در رویه دیوان عالی کشور فرانسه». مجله کانون وکلای دادگستری مرکز.67(235): 65-75.
11. شیروی، عبدالحسین(1380). «نقد و بررسی مقررات آیین دادرسی مدنی راجع به مطالبه خسارت قراردادی و تأخیر تأدیه. مجتمع آموزش عالی قم9: 7-50.
12. صافى گلپایگانى، لطف‌الله(1417)، جامع الأحکام. ج1. چ4. قم: انتشارات حضرت معصومه(س).
13. صالحی مازندرانی، محمد(1385). «نگرشی بر مسئولیت مدنی تصمیم گیرندگان قضایی». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی (فصلنامه حقوق)72: 241-273.
14. صفاری‌نیا، مهزاد. (1404). «مطالعه تطبیقی حقوق کودکان والدین زندانی در اسناد بین‌المللی و قوانین ایران (با تأکید بر راهبرد شورای اروپا)». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی 8(27): 177-206. Doi: 10.22034/law.2024.2038995.1448
15. صفایی، سیدحسین و راضی، سپیده(1399). «مسئولیت مدنی قاضی و تحول آن در فقه و حقوق ایران و فرانسه». پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب7(3): 121-148.
16. صفایی، سیدحسین و رحیمی، حبیب‌اله(1401)، مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد). چ17. تهران: سمت.
17. طهماسبی، جواد(1395). آیین دادرسی کیفری. ج1. چ2. تهران: میزان.
18. قاسم­زاده، سیدمرتضی(1380). الزام­ها و مسئولیت مدنی بدون قرارداد. چ8. تهران: میزان.
19. قاسم­زاده، سیدمرتضی(1387). مبانی مسئولیت مدنی، چ5. تهران: میزان.
20. کاتوزیان، ناصر(1386). حقوق مدنی: قواعد عمومی قراردادها، ج4: اجرای قرارداد، تهران: شرکت انتشار.
21. کاتوزیان، ناصر(1387). الزام­های خارج از قرارداد: مسؤولیت مدنی. ج1: قواعد عمومی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
22. کاظمی، محمود(1380). «نظریه از دست دادن فرصت در مسؤولیت مدنی». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی (فصلنامه حقوق).53: 185-228.
23.  کریمی، عباس و جواهرکلام، محمدهادی(1399). «تحلیل رأی وحدت رویه شماره 733 هیأت عمومی دیوان عالی کشور؛ با تأکید بر ماهیت پول و تمایز کاهش ارزش پول، خسارت تأخیر تأدیه و خسارت ناشی از افزایش قیمت‌ها)». پژوهشنامه حقوق اقتصادی. 27(17): 1-24.
24. محق داماد، سید مصطفی(1385). قواعد فقه. ج1: بخش مدنی. چ13. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
25. محمدی، پژمان؛ مرادپورشاد، امیر و مبین، حجت (1397). «تأثیر قانون آیین دادرسی کیفری مصوب 1392 بر امکان مطالبه خسارات معنوی و عدم نفع در نظام حقوقی ایران». پژوهش حقوق خصوصی6(24): 65-95.
26. مکارم شیرازى، ناصر(1427)، استفتاءات جدید. ج2. چ2. قم: مدرسه امام على‌بن ابى‌طالب(ع).
27. منتظرى، حسین‌على (1375). استفتاءات مسائل ضمان، قم: دفتر معظم‌له.
28. وکیلی، مصطفی، و شیخ‌الاسلامی، عباس. (1404). «مبانی جبران ضرر و زیان ناشی از جرم در نظام دادرسی ایران و انگلستان (چالش‌ها و راهکارها)»، تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی2(3): 363-413. 10.22034/jclc.2024.2048101.1131 Doi:
ب- منابع عربی
1. احسایى (ابن ابى‌جمهور)، محمد بن على(1405). عوالی اللئالی العزیزیة. ج3. قم: دار سید الشهداء للنشر.
2. اردبیلى، احمد(1403). مجمع الفائدة و البرهان. ج12. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
3. اسماعیل‌پور قمشه‌اى، محمدعلى(بی‌تا). البراهین الواضحات - دراسات فی القضاء. ج1. قم: بی­نا.
4. اصفهانى(فاضل هندى)، محمد(1416). کشف اللثام. ج10. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
5. اصفهانى(مجلسى اول)، محمدتقى(1406الف). روضة المتقین. ج6، چ2. قم: کوشانبور.
6. اصفهانى(مجلسى دوم)، محمدباقر(1404). مرآة العقول. ج24. چ2. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
7. اصفهانى(مجلسى دوم)، محمدباقر(1406ب). ملاذ الأخیار. ج10و16. قم: کتابخانه آیةالله مرعشى نجفى.
8. بجنوردی(موسوی)، سیدحسن(1419). القواعد الفقهیۀ، ج2، 4و7. قم: نشر الهادی.
9. بهبهانى، وحید(1417). حاشیۀ مجمع ‏الفائدۀ و البرهان. قم: کنگره بزرگداشت مقدس اردبیلى(ره).
10. تبریزى، جواد(بی‌تا). أسس القضاء و الشهادة. قم: دفتر مؤلف.
11. حسینی مراغى، سیدمیرعبد الفتاح(1417). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
12. حلّى(علامه)، حسن(1413). مختلف الشیعة. ج8. چ2. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
13. حلّى(علامه)، حسن(1414). تذکرة الفقهاء. ج17. قم: آل‌البیت(ع).
14. خالصى، محمدباقر(1415). رفع الغرر عن قاعدة لاضرر. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
15. خمینی(موسوی)، سیدروح‌الله(1410). کتاب البیع. ج1. چ4. قم: اسماعیلیان.
16. خویى، سیدابوالقاسم(1418). موسوعة الإمام الخوئی. ج3. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی(ره).
17. راوندى، قطب الدین(1405). فقه القرآن. ج2. چ2. قم: کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفى(ره).
18. روحانى، سیدصادق(1412). فقه الصادق(ع). ج25. قم: دار الکتاب-مدرسه امام صادق(ع).
19. سبحانى، جعفر(1418). نظام القضاء و الشهادة فی الشریعة الإسلامیة الغراء. ج1و2. قم: مؤسسه امام صادق(ع).
20. سبزوارى، محمدباقر(1423). کفایة الأحکام. ج2. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
21. طباطبایى(حائری)، سیدعلى(1404). ریاض‏المسائل. ج2. قم: آل‌‏البیت(ع).
22. طباطبایى بروجردى، آقاحسین(1429). جامع أحادیث الشیعه. ج30. تهران: فرهنگ سبز.
23. طباطبایى یزدى، سیدمحمدکاظم(1414). تکملة العروة الوثقى. ج2. قم: داورى.
24. طوسى(شیخ)، محمد(1387). المبسوط. ج3و8. چ3. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
25. طوسى(شیخ)، محمد(1407)، تهذیب الأحکام. ج10. چ4. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
26. عاملی(شهید ثانی)، زین­الدین(1413). مسالک الأفهام. ج13. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
27. عاملى(حرّ)، محمد(1409). وسائل الشیعة. ج27. قم: آل‌البیت(ع).
28. فاضل لنکرانى، محمد(1422). تفصیل الشریعة - الحدود، قم: ائمه اطهار(ع).
29. فیض کاشانى، محمدمحسن(1406). الوافی. ج16. اصفهان، کتابخانه امام امیرالمؤمنین(ع).
30. فیض کاشانى، محمدمحسن(بی‌تا). مفاتیح الشرائع. ج2. قم: کتابخانه آیة­الله مرعشى نجفى(ره).
31. کاشف‌الغطاء(نجفى)، على(1381). النور الساطع فی الفقه النافع. ج1. نجف اشرف: مطبعة الآداب.
32. کلینى، محمد(1429). الکافی. ج14. قم: دار الحدیث.
33. گلپایگانى، سید محمدرضا(1413). کتاب القضاء. ج1. قم: دار القرآن الکریم.
34. مدرس، سیدحسن(1408)، الرسائل ‏الفقهیه. تهران: ستاد بزرگداشت پنجاهمین سالگرد شهادت مدرس.
35. مصطفوى، سید محمدکاظم(1421). مائة قاعدة فقهیة. چ4. قم. دفتر انتشارات اسلامى.
36. مکارم شیرازی، ناصر(1411). القواعد الفقهیۀ. ج2. چ3. قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین(ع).
37. موسوی بجنوردی، سیدمحمد(1402). القواعد الفقهیۀ. ج1. تهران: خیام.
38. موسوى اردبیلى، سیدعبدالکریم(1423). فقه القضاء. ج1. چ2. قم: بی­نا.
39. موسوى اردبیلى، سیدعبدالکریم(1427). فقه الحدود و التعزیرات. ج2. چ2. قم: المفید(ره).
40. نائینی، میرزامحمدحسین(1418). منیۀ الطالب. ج3. قم: موسسه نشر اسلامی.
41. نجفى، شیخ محمدحسن(1404). جواهر الکلام، ج40و41. چ7. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
42. نراقى، مولى‌احمد(1417). عوائد الأیام. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.
43. هاشمى شاهرودى، سیدمحمود، با همکاری جمعى از پژوهشگران(1423). موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب أهل البیت(ع). ح3. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت(ع).
ج) منابع لاتین (فرانسوی و انگلیسی)
44. Cour de Cassation, Commission nationale de réparation des détentions, du 14 décembre 2005, 05-CRD-045, Publié au bulletin criminel 2005 CNRD N° 16, p. 68: https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000007068719.
45. Cour de Cassation, Commission nationale de réparation des détentions, du 21 octobre 2005, 04-CRD.001, Publié au bulletin criminel 2005 CNRD N° 10 p. 40: https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000007070693.
46. Cour de cassation, Commission nationale de réparation des détentions, du 2 mai 2006, 05-CRD071: https://www.courdecassation.fr/files/files/D%C3%A9cisions_CNRD/05CRD070.pdf .
47. Cour de cassation, Commission nationale de réparation des détentions, du 26 juin 2006, 06-CRD009, Inédit: https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000007641121.
48. Cour de cassation, Commission nationale de réparation des détentions, 14 juin 2010, 09-CRD065, Publié au bulletin: https://justice.pappers.fr/decision/37d293fca404187882e23f1fbcf99c64feb59e35.
49. Cour de cassation, Commission reparation detention, 17 décembre 2004, 04-CRD014: https://juricaf.org/arret/FRANCE-COURDECASSATION-20041217-04CRD014.
50. Cour de cassation, criminelle, Commission nationale de réparation des détentions, 20 juin 2011, 10-CRD078, Publié au bulletin criminel 2011, Commission nationale de réparation des détentions, n° 4: https://www.legifrance.gouv.fr/juri/id/JURITEXT000024842302.
51. Haley, J.O. (2006). The Civil, Criminal and Disciplinary Liability of Judges. The American Journal of Comparative Law. 54: 281-291
52. Lambert-Faivre, Yvonne; et Porchy-Simon, Stéphanie, Droit du dommage corporel, Systèmes d’indeminisation, 8e éd., Paris, Dalloz, 2016.
53. Mazeaud, H., L. et J. et Chabas, F., Leçons de droit civil, t.II, 1er vol., 8éme éd., Paris, Montchrestien, 1991.
54. Schuck, P.H. (1998). The Civil Liability of Judges in the United States. The American Journal of Comparative Law. 37(4):655–673.
دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 اسفند 1404