منصفانه‌سازی مسئولیت مدنی در نظام حقوقی ایران با بهره‌گیری از معیار نوعیِ نسبی (نقد و توجیه رویه قضایی مبتنی‌بر مطالعه‌ای فلسفی، پارادایمی و تطبیقی)

آبین, علیرضا

doi:10.22034/analysis.2026.2079317.1157

منصفانه‌سازی مسئولیت مدنی در نظام حقوقی ایران با بهره‌گیری از معیار نوعیِ نسبی (نقد و توجیه رویه قضایی مبتنی‌بر مطالعه‌ای فلسفی، پارادایمی و تطبیقی)

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : نقد رای دادگاه تجدیدنظر

نویسنده

علیرضا آبین

عضو هیئت علمی دانشگاه

10.22034/analysis.2026.2079317.1157

چکیده

چکیده:

اگر بخواهیم نگاه اخلاقی، وجدانی و منصفانه را از حقوق مسئولیت مدنی برچینیم و نظریه‌های مبتنی بر منطق خشک و گاه خشنِ عدالت اصلاحی را بر آن حاکم نماییم؛ ناگزیر باید به مادی و عینی شدن معیارها و قواعد حقوقی تن دهیم. در نقطه مقابل، اگر بخواهیم انصاف را دخالت دهیم، بی‌گمان از خشکی عدالت اصلاحی کاسته می‌شود و قواعد مسئولیت مدنی تلطیف یافته و با انعطاف بیشتری با شرایط خاص و واقعی طرفین دعوا سازگار می‌شوند. با وجود این، مطالعه تاریخ حقوق نشان می‌دهد که نظام‌های حقوقی همواره با این پرسش جدّی مواجه بوده‌اند که چگونه می‌توان تعارض (و یا تزاحم) میان دو هدف «مادی شدن» و «انسانی شدن» آموزه‏های حقوقی را مرتفع ساخت و یا لااقل از شدّت آن کاست؟. نگارنده در نوشتار حاضر با بهره‌گیری از شیوه تحلیلی، تطبیقی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای نشان خواهد داد که یکی از مهم‌ترین راه-کارها برای کاهش این تنش، استفاده از معیاری است که از آن به نظریه عمومی «مختلط یا نوعیِ نسبی» تعبیر می‌گردد؛ دیدگاهی که می‌تواند حوزه‌های تقنین، تفسیر، اجراء و نهادسازی حقوقی را متأثر از خویش سازد. یکی از ثمرات بهره‌گیری از این اندیشه در حقوق مسئولیت مدنی، پیدایش دیدگاه منصفانه‌سازی (یا متناسب‌سازی) مسئولیت مدنی است. دیدگاهی که خوشبختانه در پاره‌ای از آراء قضایی راه یافته اما تا وصول به سرمنزل مقصود بسیار فاصله دارد. در پایان باید خاطر نشان نمود که نگارنده اگرچه مدعی این نیست که نظریه مسئولیت منصفانه در همه ساحت‌های حقوق مسئولیت مدنی کاربرد دارد، اما دور از انتظار نیست که نتیجه‌ای کلان از پژوهشی خُرد بدست آید!.

واژگان کلیدی:

انصاف، اخلاق، ماده 4 ق.م.م.، تخفیف در میزان خسارت، معیار نوعیِ نسبی، نقد و توجیه رویه قضایی، تناسب‌گرایی حقوقی، عدالت اجتماعی و ماهوی.

کلیدواژه‌ها

انصاف

اخلاق

ماده 4 ق.م.م

تخفیف در میزان خسارت

معیار نوعیِ نسبی

نقد و توجیه رویه قضایی

تناسب‌گرایی حقوقی

عنوان مقاله English

Towards a Fairness‑Oriented Reform of Civil Liability in Iranian Law through the Application of a Relative Objective Standard )A Philosophical, Paradigmical and Comparative Critique of Judicial Practice(

نویسنده English

Alireza Abin

University

چکیده English

The exclusive reliance on theories grounded solely in the rigid and often harsh logic of corrective justice, while omitting ethical, moral, and equitable considerations from the law of civil liability, would inevitably lead to the materialization and objectification of legal rules and standards. This strict adherence to corrective justice risks creating a legal system where abstract principles overshadow individual circumstances, potentially resulting in outcomes that, though logically derived, may not align with broader societal notions of fairness or justice. Such an objectified approach can render legal doctrines impersonal and inflexible, failing to adequately address the unique factual matrix of each dispute. Conversely, integrating fairness as a fundamental normative component within civil liability law serves to soften the inherent rigidity associated with corrective justice. This inclusion allows legal rules to become more adaptable and responsive, better attuned to the specific factual contexts and individual situations presented by the parties involved. By embracing equitable considerations, the law gains a crucial flexibility that moves it beyond a purely mechanistic application, enabling it to achieve more nuanced and just resolutions. This humanizing dimension is vital for maintaining the relevance and legitimacy of legal doctrines. Historically, legal systems have consistently grappled with the persistent and fundamental question of how to effectively resolve, or at least mitigate, the inherent tension that exists between the objectification of legal doctrines and the imperative to humanize them. Achieving an appropriate equilibrium between predictable objectivity and equitable subjectivity has been a recurring challenge throughout legal development. This paper, employing a rigorous analytical and comparative methodology fueled by comprehensive library-based research, posits that a particularly effective mechanism for substantially reducing this enduring tension is the adoption of what can be broadly described as the general theory of the “mixed” or “relative objective” standard. This conceptual framework aims to harmoniously blend the strengths of both objective certainty and subjective fairness. A significant and salient consequence stemming from the application of this proposed mixed standard within the specific domain of tort law is the gradual emergence of a fairness-based, or proportional, conception of civil liability. This evolving notion, while fortunately beginning to manifest and gain traction in certain judicial decisions, notably remains far from achieving full doctrinal consolidation, highlighting the ongoing need for its further development and wider acceptance.

کلیدواژه‌ها English

Fairness

Morality

Article 4 of the Iranian Civil Liability Act

Mitigation of Damages

Relative Objective Standard

Judicial Practice (Critique and Justification)

Legal Proportionalism

الف. فارسی و عربی

1. آبین، علیرضا (1399ه.ش)، نقدی بر ماده 1216 قانون مدنی و پیشنهاد نظریه مسئولیت منصفانه در مورد صغار و مجانین (مطالعه تطبیقی)، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی (مجله دانشنامههای حقوقی سابق)، دوره سوم، شماره 8. Doi: 10.22034/law.2021.526076.1058

2. آبین، علیرضا (1404ه.ش)، درآمدی بر نظریه عمومی معیار نوعیِ نسبی در حقوق مدنی به مثابه ابتکاری از استاد سید حسین صفایی، مندرج در کتاب: پیشرفتهای حقوق خصوصی، چاپ اول، تهران، انتشارات داد و دانش.

3. آلتمن، اندرو (1385 هـ.ش)، درآمدی بر فلسفه حقوق، (مترجم: بهروز جندقی، مقدمه و بررسی انتقادی: سیدابراهیم حسینی)، چاپ اول.، قم، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

4. اثیمی، حمیدرضا، محمودی جانکی، فیروز (1403ه.ش)، ارزیابی پیوند حقوقی: امکان سنجی اصلاحات در حقوق کیفری و محدودیتهای آن، مجله مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 15، شماره 1.

5. اسلامی فارسانی، علی (1394 هـ.ش)، نقش انصاف در مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.

6. اسمیت، پاتریشیا (1395 هـ.ش)، فلسفه حقوق فمینیستی: مکاتب معاصر فلسفه حقوق مندرج در کتاب راهنمای بلکول برای فلسفه حقوق، به کوشش: دنیس پترسن، مترجم: ندا سیانکی، ویراستار: محمدمهدی ذوالقدری، چاپ اول، تهران، انتشارات ترجمان علوم انسانی.

7. امیری قائممقامی، عبدالمجید (1385 هـ.ش)، حقوق تعهدات: کلیات حقوق تعهدات- وقایع حقوقی، ج1، چاپ سوم، تهران، نشر میزان.

8. ایمان، محمدتقی(1396 ه.ش)، فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی، چاپ چهارم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

9. ایمان، محمدتقی، کلاته ساداتی، احمد(1397ه.ش) فلسفه تحقیق در علوم اجتماعی، چاپ اول، تهران، انتشارات سمت.

10. ایمان، محمدتقی، نوشادی، محمودرضا، ارزیابی پارادایمی برنامههای توسعه جمهوری اسلامی ایران (1392 ه.ش)، چاپ اول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه:

11. بابایی، ایرج (1394 هـ.ش)، حقوق مسئولیت مدنی و الزامات خارج از قرارداد، چاپ اول، تهران، نشر میزان.

12. پورمحمدی، رضا (1403 ه.ش)، آسیب شناسی پژوهشهای تطبیقی در حقوق، مجله مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 15، شماره 2.

13. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1396 هـ.ش)، رنسانس فلسفه: فلسفه وجود اعتباری (بنیاد عقدشناسی و قواعد عمومی قراردادها)، ج 4، چاپ اول، تهران، انتشارات گنج دانش.

14. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1384 هـ.ش)، مسائل منطق حقوق و منطق موازنه، چاپ اول، تهران، انتشارات گنج دانش.

15. حاتم حسین، فرهاد (2014م.)، عوارض المسئولیه المدنیه: دراسه تحلیلیه مقارنه، چاپ اول، بیروت- لبنان، منشورات الحلبی الحقوقیه.

16. حاج نجفی، حسنا (بهار و تابستان 1404 ه.ش)، پیوند حقوقی موفق در پرتو آموزههای حقوق تطبیقی، مجله مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 16، شماره 1.

17. حیاتی، علیعباس (1392 هـ.ش)، مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، نشر میزان.

18. خدابخشی، عبدالله (1401ه.ش)، فلسفه حقوق، ج1، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.

19. دهقان، رمضان (1392 هـ.ش)، تأثیر انصاف در حقوق خصوصی: با نگرشی در حقوق انگلیس، چاپ اول، تهران، انتشارات فکرسازان.

20. رضائی، مرتضی (1401 هـ.ش)، آشنایی با فلسفه علوم انسانی، چاپ اول، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

21. شریفی، احمدحسین (1394 هـ.ش)، مبانی علوم انسانی اسلامی، چاپ دوم، تهران، انتشارات آفتاب توسعه.

22. شریعتباقری، محمد جواد (1404 ه.ش)، در جستجوی آراء مستدل و مستند یا اتقان آراء قضایی؟، دوفصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره4، شماره8. Doi: 10.22034/analysis.2026.733546

23. صادقی، هادی (1399ه.ش)، فلسفه اخلاق در دایره عقل و دین: فرا نظریه یکپارچگی اخلاق، چاپ اول، قم، انتشارات کتاب طه.

24. صادقی نشاط، امیر و حاج نجفی، حسنا (1399ه.ش)، حقوق تطبیقی در دادگاه: مطالعه پیوند قضایی در حقوق خصوصی، فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره 23، شماره 89.

25. صالح عطیه الجبوری، ابراهیم (2013 م.)، العوامل المؤثره فی تقدیر التعویض عن الفعل الضار: دراسه مقارنه، چاپ اول، بیروت- لبنان، منشورات الحلبی الحقوقیه.

26. صفایی، سید حسین و حبیب‌ا... رحیمی (1400 هـ.ش)، مسئولیت مدنی، چاپ پانزدهم، تهران، انتشارات سمت.

27. صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب الله (1397 ه.ش)، مسئولیت مدنی تطبیقی، چاپ اول، تهران، شهر دانش.

28. صفایی، سیدحسین و علیرضا آبین (1401 هـ.ش)، مسئولیت مدنی محجورین (مطالعه‌ای حقوقی، فلسفی و تطبیقی)، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.

29. فاضل لنکرانى، محمد (1425 ه.ق)، ثلاث رسائل، چاپ اول، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام.

30. کاتوزیان، ناصر (1387هـ.ش)، الزام‏های خارج از قرارداد: قواعد عمومی، ج 1، چاپ هشتم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

31. کاظمی، محمود (1404ه.ش)، تاثیر رشد فناوری بر حقوق مسئولیت مدنی؛ تحول از دین مسئولیت به طلب جبران خسارت، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، دوره2، شماره3. Doi: 10.22034/jpl.2025.721256

32. گریچنیگ، کریستوفل، گلتر، مارتین (1398ه.ش)، تفاوت تفکر حقوقی در دوسوی آتلانتیک: مقایسه مکتب حقوق و اقتصاد با مکتب دکترینالیسم حقوقی آلمان، مترجم: ماشاءاله بناء نیاسری، چاپ اول، تهران، انتشارات شهر دانش.

33. محقق داماد، سید مصطفی، حانیه ذاکرینیا (1400ه.ش)، نظریه عمومی نفی دشواری در حقوق اسلامی، چاپ دوم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی با همکاری انتشارات سخن.

34. مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه (1396 هـ.ش)، پیشینه رویه قضایی در ایران در ارتباط با قانون مجازات اسلامی، به کوشش: افشین عبداللهی، ج 4، چاپ اول، تهران، مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.

35. میرشکاری، عباس (1402ه.ش)، رساله عملی در مسئولیت مدنی، چاپ ششم، تهران، شرکت سهامی انتشار.

36. میرشکاری، عباس، مونا عبدی و نفیسه ملکی (1403ه.ش)، مکافا و مدارا: درباره فرهنگ مطالبه خسارت، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.

37. واعظی، احمد (1403 ه.ش)، عدالت اجتماعی و فکر اسلامی معاصر، چاپ اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

38. واعظی، احمد (1401ه.ش)، بازاندیشی عدالت اجتماعی: چیستی، چرایی و قلمرو، چاپ اول، قم، انتشارات بوستان کتاب.

39. وکس، ریموند (1392 هـ.ش)، فلسفه حقوق، مترجمین: باقر انصاری و مسلم آقاییطوق، چاپ دوم، تهران، انتشارات جنگل- جاودانه.

40. هاشمی، سید محمد (1402 هـ.ش)، نظریه اعتباریات امام خمینی و نقش آن در استنباط؛ همراه با تطبیقی بر نظریه اعتباریات محقق عراقی، چاپ اول، قم، انتشارات امتداد حکمت.

41. یزدانیان، علیرضا (1395 هـ.ش)، حقوق مدنی- حقوق تعهدات: قواعد عمومی مسسئولیت مدنی (با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه)، ج 1، چاپ اول، تهران، نشر میزان.

ب. انگلیسی

1. European Centre of Tort and Insurance Law (2006), Children in Tort Law: Children as Tort Feasors, Printed in Germany, Springer Wien NewYork, Vol. 17.

2. European Group on Tort Law (2005), Principles of European Tort Law: Text and Commentary, Printed in Austria, Springer Wien NewYork.

3. Harpwood, Vivienne (2009), Modern Tort Law, 7^thed., London and NewYork, Routledge- Cavendish publishing.

4. Ken cooper –Stephenson (1993), Corrective Justice: Substantive Equality and Tort Law, in Tort theory, Collection of Essays, Edited by: Cooper- Stephenson and Elain Gibson, captors university publica tions, first published.

5. Rogers, W.W.H., (Ed.,), (1979), Winfield & Jolowicz on Tort, 11^th ed., London, Sweet & Maxwell.

6. Ross, Darcell L., 2009, Civil Liability in Criminal Justice, 5 ed., United States, Anderson Pub.

7. Van Dam, Cees (2013), European Tort Law, 2^nd ed., United Kingdom (UK.), Oxford University Press.

8. Von Bar, Christian, et al. (Ed.), (2009): Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law: Draft Common Frame of Reference (DCFR), Prepared by: the Study Group on a European Civil Code & the Research Group on EC Private Law (Acquis Group), Edited by: Christian von Bar, Eric Clive and Hans Schulte-Nölkeand Hugh Beale, Johnny Herre, Jérôme Huet, Matthias Storme, Stephen Swann,Paul Varul, Anna Veneziano and Fryderyk Zoll, Ebook (Six volumes in one volume), sellier. european law publishers, Munich (Germany).

9. Wright, R. George (2017), Objective and Subjective Tests in the Law, The University of New Hampshire Law Review, Vol.16, Number 1.