منصفانه‌سازی مسئولیت مدنی در نظام حقوقی ایران با بهره‌گیری از معیار نوعی نسبی (نقد و توجیه رویه قضایی مبتنی بر مطالعه‌ای فلسفی، پارادایمی و تطبیقی)

آبین, علیرضا

doi:10.22034/analysis.2026.2079317.1157

منصفانه‌سازی مسئولیت مدنی در نظام حقوقی ایران با بهره‌گیری از معیار نوعی نسبی (نقد و توجیه رویه قضایی مبتنی بر مطالعه‌ای فلسفی، پارادایمی و تطبیقی)

نوع مقاله : نقد رای دادگاه تجدیدنظر

نویسنده

علیرضا آبین

استادیار دانشگاه سیستان و بلوچستان، سیستان و بلوچستان، ایران

10.22034/analysis.2026.2079317.1157

چکیده

اگر بخواهیم نگاه اخلاقی، وجدانی و منصفانه را از حقوق مسؤولیت مدنی برچینیم و نظریه‌های مبتنی بر منطق خشک و گاه خشنِ عدالت اصلاحی را بر آن حاکم سازیم؛ ناگزیر باید به مادی و عینی شدن معیارها و قواعد حقوقی تن دهیم. در نقطه مقابل، اگر بخواهیم انصاف را دخالت دهیم، بی‌گمان از خشکی عدالت اصلاحی کاسته میشود و قواعد مسؤولیت مدنی تلطیف یافته و با انعطاف بیشتری با شرایط خاص و واقعی طرفین دعوا سازگار می‌شوند. با وجود این، مطالعه تاریخ حقوق نشان میدهد که نظامهای حقوقی همواره با این پرسش جدّی مواجه بودهاند که چگونه میتوان تعارض (و یا تزاحم) میان دو هدف «مادی شدن» و «انسانی شدن» آموزه‏های حقوقی را برطرف ساخت و یا لااقل از شدّت آن کاست؟ نگارنده در نوشتار حاضر با بهرهگیری از شیوه تحلیلی، تطبیقی و با استفاده از منابع کتابخانهای نشان خواهد داد که یکی از مهم‌ترین راهکارها برای کاهش این تنش، استفاده از معیاری است که از آن به نظریه عمومی «مختلط یا نوعیِ نسبی» تعبیر می‌شود؛ دیدگاهی که میتواند حوزه‌های تقنین، تفسیر، اجرا و نهادسازی حقوقی را متأثر از خویش سازد. یکی از ثمرات بهرهگیری از این اندیشه در حقوق مسؤولیت مدنی، پیدایش دیدگاه منصفانهسازی (یا متناسبسازی) مسؤولیت مدنی است. دیدگاهی که خوشبختانه در پارهای از آراء قضایی راه یافته اما تا وصول به سرمنزل مقصود بسیار فاصله دارد.

کلیدواژه‌ها

انصاف

اخلاق

ماده 4 ق.م.م

تخفیف در میزان خسارت

معیار نوعیِ نسبی

نقد و توجیه رویه قضایی

تناسب‌گرایی حقوقی

توجیه و نقد پارادایمشناسانه رویه قضایی

عنوان مقاله English

Making Civil Liability fair in the Iranian Legal system by Using a Kind of Relative Standard (Critique and Justification of Judicial Precedent Based on a Philosophical, Paradigmatic and Comparative Study)

نویسنده English

Alireza Abin

Assistant Professor, University of Sistan and Baluchestan, Sistan and Baluchestan, Iran

چکیده English

If we want to remove the moral, conscientious, and fair view from civil liability law and impose theories based on strict and sometimes harsh logic of corrective justice upon it, we must inevitably accept materialization and objectification of legal standards and rules. On the other hand, if we were to introduce fairness, the dryness of corrective justice will undoubtedly be reduced, the rules of civil responsibility would be softened and more flexibly adapted to the specific and concrete circumstances of the parties to the dispute. However, the study of the history of law shows that legal systems have always faced the question of how to resolve, or at least reduce, the conflict or contradiction between the two goals of "materialization" and "humanization" of legal doctrines. By using the analytical and comparative method and by exploiting library resources, the writer will, in this article, show that one of the most important ways to reduce this tension is to use a standard that is considered as a general theory of "hybrid or relative objectivity"; a perspective that can affect the fields of legislation, interpretation, implementation and legal institution building.One of the advantages of utilizing this idea in civil liability law is the emergence of the perspective of making civil liability fair (or proportionate); a perspective that has fortunately found its way into some judgments, but is still far from reaching its intended goal.

کلیدواژه‌ها English

Fairness

ethics

Article 4 of the Civil Liability Code

mitigation in the amount of damages

relative objectivity criterion

critique and justification of judicial precedent

legal proportionality

justification and critique of pattern recognition of judicial precedent

الف. فارسی و عربی

1. آبین، علیرضا (1399ه.ش)، نقدی بر ماده 1216 قانون مدنی و پیشنهاد نظریه مسئولیت منصفانه در مورد صغار و مجانین (مطالعه تطبیقی)، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی (مجله دانشنامههای حقوقی سابق)، دوره سوم، شماره 8. Doi: 10.22034/law.2021.526076.1058

2. آبین، علیرضا (1404ه.ش)، درآمدی بر نظریه عمومی معیار نوعیِ نسبی در حقوق مدنی به مثابه ابتکاری از استاد سید حسین صفایی، مندرج در کتاب: پیشرفتهای حقوق خصوصی، چاپ اول، تهران، انتشارات داد و دانش.

3. آلتمن، اندرو (1385 هـ.ش)، درآمدی بر فلسفه حقوق، (مترجم: بهروز جندقی، مقدمه و بررسی انتقادی: سیدابراهیم حسینی)، چاپ اول.، قم، مرکز انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

4. اثیمی، حمیدرضا، محمودی جانکی، فیروز (1403ه.ش)، ارزیابی پیوند حقوقی: امکان سنجی اصلاحات در حقوق کیفری و محدودیتهای آن، مجله مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 15، شماره 1.

5. اسلامی فارسانی، علی (1394 هـ.ش)، نقش انصاف در مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.

6. اسمیت، پاتریشیا (1395 هـ.ش)، فلسفه حقوق فمینیستی: مکاتب معاصر فلسفه حقوق مندرج در کتاب راهنمای بلکول برای فلسفه حقوق، به کوشش: دنیس پترسن، مترجم: ندا سیانکی، ویراستار: محمدمهدی ذوالقدری، چاپ اول، تهران، انتشارات ترجمان علوم انسانی.

7. امیری قائممقامی، عبدالمجید (1385 هـ.ش)، حقوق تعهدات: کلیات حقوق تعهدات- وقایع حقوقی، ج1، چاپ سوم، تهران، نشر میزان.

8. ایمان، محمدتقی(1396 ه.ش)، فلسفه روش تحقیق در علوم انسانی، چاپ چهارم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

9. ایمان، محمدتقی، کلاته ساداتی، احمد(1397ه.ش) فلسفه تحقیق در علوم اجتماعی، چاپ اول، تهران، انتشارات سمت.

10. ایمان، محمدتقی، نوشادی، محمودرضا، ارزیابی پارادایمی برنامههای توسعه جمهوری اسلامی ایران (1392 ه.ش)، چاپ اول، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه:

11. بابایی، ایرج (1394 هـ.ش)، حقوق مسئولیت مدنی و الزامات خارج از قرارداد، چاپ اول، تهران، نشر میزان.

12. پورمحمدی، رضا (1403 ه.ش)، آسیب شناسی پژوهشهای تطبیقی در حقوق، مجله مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 15، شماره 2.

13. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1396 هـ.ش)، رنسانس فلسفه: فلسفه وجود اعتباری (بنیاد عقدشناسی و قواعد عمومی قراردادها)، ج 4، چاپ اول، تهران، انتشارات گنج دانش.

14. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1384 هـ.ش)، مسائل منطق حقوق و منطق موازنه، چاپ اول، تهران، انتشارات گنج دانش.

15. حاتم حسین، فرهاد (2014م.)، عوارض المسئولیه المدنیه: دراسه تحلیلیه مقارنه، چاپ اول، بیروت- لبنان، منشورات الحلبی الحقوقیه.

16. حاج نجفی، حسنا (بهار و تابستان 1404 ه.ش)، پیوند حقوقی موفق در پرتو آموزههای حقوق تطبیقی، مجله مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 16، شماره 1.

17. حیاتی، علیعباس (1392 هـ.ش)، مسئولیت مدنی، چاپ اول، تهران، نشر میزان.

18. خدابخشی، عبدالله (1401ه.ش)، فلسفه حقوق، ج1، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.

19. دهقان، رمضان (1392 هـ.ش)، تأثیر انصاف در حقوق خصوصی: با نگرشی در حقوق انگلیس، چاپ اول، تهران، انتشارات فکرسازان.

20. رضائی، مرتضی (1401 هـ.ش)، آشنایی با فلسفه علوم انسانی، چاپ اول، قم، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

21. شریفی، احمدحسین (1394 هـ.ش)، مبانی علوم انسانی اسلامی، چاپ دوم، تهران، انتشارات آفتاب توسعه.

22. شریعتباقری، محمد جواد (1404 ه.ش)، در جستجوی آراء مستدل و مستند یا اتقان آراء قضایی؟، دوفصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی، دوره4، شماره8. Doi: 10.22034/analysis.2026.733546

23. صادقی، هادی (1399ه.ش)، فلسفه اخلاق در دایره عقل و دین: فرا نظریه یکپارچگی اخلاق، چاپ اول، قم، انتشارات کتاب طه.

24. صادقی نشاط، امیر و حاج نجفی، حسنا (1399ه.ش)، حقوق تطبیقی در دادگاه: مطالعه پیوند قضایی در حقوق خصوصی، فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره 23، شماره 89.

25. صالح عطیه الجبوری، ابراهیم (2013 م.)، العوامل المؤثره فی تقدیر التعویض عن الفعل الضار: دراسه مقارنه، چاپ اول، بیروت- لبنان، منشورات الحلبی الحقوقیه.

26. صفایی، سید حسین و حبیب‌ا... رحیمی (1400 هـ.ش)، مسئولیت مدنی، چاپ پانزدهم، تهران، انتشارات سمت.

27. صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب الله (1397 ه.ش)، مسئولیت مدنی تطبیقی، چاپ اول، تهران، شهر دانش.

28. صفایی، سیدحسین و علیرضا آبین (1401 هـ.ش)، مسئولیت مدنی محجورین (مطالعه‌ای حقوقی، فلسفی و تطبیقی)، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.

29. فاضل لنکرانى، محمد (1425 ه.ق)، ثلاث رسائل، چاپ اول، قم، مرکز فقهى ائمه اطهار علیهم السلام.

30. کاتوزیان، ناصر (1387هـ.ش)، الزام‏های خارج از قرارداد: قواعد عمومی، ج 1، چاپ هشتم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.

31. کاظمی، محمود (1404ه.ش)، تاثیر رشد فناوری بر حقوق مسئولیت مدنی؛ تحول از دین مسئولیت به طلب جبران خسارت، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق خصوصی، دوره2، شماره3. Doi: 10.22034/jpl.2025.721256

32. گریچنیگ، کریستوفل، گلتر، مارتین (1398ه.ش)، تفاوت تفکر حقوقی در دوسوی آتلانتیک: مقایسه مکتب حقوق و اقتصاد با مکتب دکترینالیسم حقوقی آلمان، مترجم: ماشاءاله بناء نیاسری، چاپ اول، تهران، انتشارات شهر دانش.

33. محقق داماد، سید مصطفی، حانیه ذاکرینیا (1400ه.ش)، نظریه عمومی نفی دشواری در حقوق اسلامی، چاپ دوم، تهران، مرکز نشر علوم اسلامی با همکاری انتشارات سخن.

34. مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه (1396 هـ.ش)، پیشینه رویه قضایی در ایران در ارتباط با قانون مجازات اسلامی، به کوشش: افشین عبداللهی، ج 4، چاپ اول، تهران، مرکز مطبوعات و انتشارات قوه قضائیه.

35. میرشکاری، عباس (1402ه.ش)، رساله عملی در مسئولیت مدنی، چاپ ششم، تهران، شرکت سهامی انتشار.

36. میرشکاری، عباس، مونا عبدی و نفیسه ملکی (1403ه.ش)، مکافا و مدارا: درباره فرهنگ مطالبه خسارت، چاپ اول، تهران، شرکت سهامی انتشار.

37. واعظی، احمد (1403 ه.ش)، عدالت اجتماعی و فکر اسلامی معاصر، چاپ اول، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.

38. واعظی، احمد (1401ه.ش)، بازاندیشی عدالت اجتماعی: چیستی، چرایی و قلمرو، چاپ اول، قم، انتشارات بوستان کتاب.

39. وکس، ریموند (1392 هـ.ش)، فلسفه حقوق، مترجمین: باقر انصاری و مسلم آقاییطوق، چاپ دوم، تهران، انتشارات جنگل- جاودانه.

40. هاشمی، سید محمد (1402 هـ.ش)، نظریه اعتباریات امام خمینی و نقش آن در استنباط؛ همراه با تطبیقی بر نظریه اعتباریات محقق عراقی، چاپ اول، قم، انتشارات امتداد حکمت.

41. یزدانیان، علیرضا (1395 هـ.ش)، حقوق مدنی- حقوق تعهدات: قواعد عمومی مسسئولیت مدنی (با مطالعه تطبیقی در حقوق فرانسه)، ج 1، چاپ اول، تهران، نشر میزان.

ب. انگلیسی

1. European Centre of Tort and Insurance Law (2006), Children in Tort Law: Children as Tort Feasors, Printed in Germany, Springer Wien NewYork, Vol. 17.

2. European Group on Tort Law (2005), Principles of European Tort Law: Text and Commentary, Printed in Austria, Springer Wien NewYork.

3. Harpwood, Vivienne (2009), Modern Tort Law, 7^thed., London and NewYork, Routledge- Cavendish publishing.

4. Ken cooper –Stephenson (1993), Corrective Justice: Substantive Equality and Tort Law, in Tort theory, Collection of Essays, Edited by: Cooper- Stephenson and Elain Gibson, captors university publica tions, first published.

5. Rogers, W.W.H., (Ed.,), (1979), Winfield & Jolowicz on Tort, 11^th ed., London, Sweet & Maxwell.

6. Ross, Darcell L., 2009, Civil Liability in Criminal Justice, 5 ed., United States, Anderson Pub.

7. Van Dam, Cees (2013), European Tort Law, 2^nd ed., United Kingdom (UK.), Oxford University Press.

8. Von Bar, Christian, et al. (Ed.), (2009): Principles, Definitions and Model Rules of European Private Law: Draft Common Frame of Reference (DCFR), Prepared by: the Study Group on a European Civil Code & the Research Group on EC Private Law (Acquis Group), Edited by: Christian von Bar, Eric Clive and Hans Schulte-Nölkeand Hugh Beale, Johnny Herre, Jérôme Huet, Matthias Storme, Stephen Swann,Paul Varul, Anna Veneziano and Fryderyk Zoll, Ebook (Six volumes in one volume), sellier. european law publishers, Munich (Germany).

9. Wright, R. George (2017), Objective and Subjective Tests in the Law, The University of New Hampshire Law Review, Vol.16, Number 1.