دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

نقد و ارزیابی تعیین «ارش» برای عمل جراحی تحمیلی به بیمار در رویه قضایی (تحلیل انتقادی آرای دادگاه های کیفری دو)

نوع مقاله : نقد رای دادگاه کیفری

نویسندگان
1 استاد دانشگاه تهران، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم)
2 دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران
3 استادیار دانشگاه تهران، دانشکده حقوق، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم
10.22034/analysis.2026.2083847.1188
چکیده
تعیین ماهیت حقوقی و شیوه جبران هزینه ‌های جراحی ‌های اصلاحی تحمیلی که در پی عدم رعایت اصول و نظامات پزشکی بر بیمار تحمیل می‌ گردند، از چالش‌ های بنیادین در تلاقی حقوق ‌پزشکی و رویه قضایی است؛ چالشی که در آن تقابل میان کفایت دیه یا ارش و اصل جبران کامل خسارت آشکار می ‌گردد. رویه غالب در برخی محاکم کیفری، اکتفا به تعیین «ارش» برای این خسارات بر اساس نظریات پزشکی ‌قانونی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی انتقادی و روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای، به واکاوی چهار فقره رأی صادره از دادگاه ‌های کیفری دو اصفهان پرداخته و صحت این رویه را به چالش کشیده است. یافته ‌های اصلی پژوهش نشان می‌دهد، آرای مورد بررسی با سه ایراد بنیادین مواجه ‌اند؛ نخست؛ در قلمرو ماهوی (تقابل ارش و هزینه ‌های درمانی ناشی از تقصیر): ماهیت ارش در قانون مجازات اسلامی، جبران ‌کننده نقص عضو و زوال منافع جسمانی است حال آن ‌که هزینه ‌های جراحی تحمیلی، مصداق بارز خسارت مادی و ضرر و زیان ناشی از جرم است. دوم؛ در قلمرو صلاحیتی (خروج پزشکی ‌قانونی از حدود وظایف): پذیرش نظریات سازمان پزشکی ‌قانونی در تعیین ارش برای هزینه‌ های جراحی، مصداق بارز مشروعیت بخشیدن به نظریه کارشناسی است که صلاحیت اظهار نظر در موضوع کارشناسی را ندارد. سوم؛ در قلمرو شکلی (نادیده انگاشتن تشریفات دادرسی): هزینه‌های درمان تحمیل شده به بیمار، ماهیت مجازات ندارد و صدور حکم به پرداخت این مبالغ صرفاً در قالب شکایت کیفری و بدون رعایت تشریفات آیین دادرسی مدنی، فاقد وجاهت است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Criticism and evaluation of determining "Arsh" for surgery imposed on a patient in judicial practice (Critical analysis of the decisions of Second Criminal Court)

نویسندگان English

Ahmad Hajidehabadi 1
mehrdad movahedi 2
hassan alipour 3
1 (Prof, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of law, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran
2 Ph.D. Student, the Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, University of Tehran,
3 Assistant Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of law, Farabi Campus, University of Tehran, Qom, Iran.
چکیده English

Determining the precise legal nature and appropriate compensation mechanism for the costs of compulsory corrective surgeries, which are necessitated by medical negligence or non adherence to professional medical standards, presents a critical quandary at the nexus of medical jurisprudence and contemporary judicial practice. This difficulty manifests acutely in the tension between the statutory limits of Diyyah (blood money) or Arsh (discretionary damages) and the fundamental common law principle of full restitution of damages (integrae restitution). The prevailing judicial posture observed in several criminal courts has been to limit compensation to the award of Arsh, calculated strictly according to forensic medical expert evaluations.The present study undertakes a rigorous descriptive analytical investigation with a pronounced critical orientation, relying on extensive library research. Specifically, it scrutinizes four seminal judgments rendered by the Branches of Second Criminal Court in Isfahan, thereby challenging the jurisprudential underpinning of this established practice. The core empirical findings systematically expose that the examined judicial pronouncements are fundamentally flawed across three distinct dimensions:First – The Substantive Defect (Conflict in the Measure of Damage): The legal characterization of Arsh under the Islamic Penal Code pertains intrinsically to compensating for bodily impairment and the loss of physical utility. Conversely, the costs incurred for subsequent, corrective surgeries are demonstrably categorized as tangible material loss (damnum emergens) and consequential financial detriment directly attributable to the criminal act. The substitution of Arsh for these incurred expenses constitutes a misclassification of the damage type.Second – The Jurisdictional Defect (Exceeding Expert Mandate): The judicial reliance upon and endorsement of the Legal Medicine Organization’s determinations concerning Arsh for covering substantial surgical costs represents a clear instance of legitimizing an expert opinion that transcends its statutory boundaries (ultra vires). This practice inappropriately vests the expert body with quasi judicial authority to adjudicate on the quantum of liability, rather than merely establishing medical fact.Third – The Procedural Defect (Disregard for Due Process): The imposed treatment expenses borne by the patient possess an intrinsic civil and financial character, distinct from penal sanctions. Consequently, issuing a court order mandating payment for these costs exclusively within the restrictive procedural confines of a criminal complaint, while disregarding the formal prerequisites and procedural safeguards of civil adjudication, renders such rulings legally untenable

کلیدواژه‌ها English

Keywords: Forced surgery
The Legal Medicine Organization
Damage caused by crime
discretionary damages
Medical Malpractice
کتب و مقالات علمی:
1.       آذربایجانی،علیرضا؛عبدالله­خانی،زینب(1404)،«نقش قضاوت عرفی در احراز رابطه سببیت در مسئولیت کیفری»،دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی،دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 3. Doi: 10.22034/jclc.2025.2050630.1149
2.       اسدی،‌محمد؛صابر،محمود(1401)،«کاربرد سازوکارهای ترمیمی در جرائم پزشکی»،حقوق پزشکی،دوره 16،شماره57
3.       حاجی­ده­آبادی،احمد(1401)،درسنامه جرایم علیه اشخاص(قتل)،تهران:نشر میزان
4.       حاجی­ده­آبادی،‌احمد(1401)،«ارزیابی فقهی حقوقی رای­وحدت­رویه شماره804-2/10/1399 مبنی بر عدم الزام جانی به دیه جنایات غیرمستقیم»،حقوق تطبیقی،دوره9،شماره 2
5.       حیاتی،علی‌عباس(1393)،«مفهوم «اصل احتیاط» و جایگاه آن در مسئولیت مدنی»،پژوهش نامه حقوق اسلامی،سال 15،شماره2
6.       خالقی،علی(1402)،نکته ها در قانون آیین دادرسی کیفری،تهران:پژوهشکده حقوقی شهر دانش
7.       خوئی،ابوالقاسم،(1396ق)،مبانی تکملة المنهاج،جلد اول،نجف اشرف:المطبعة العلمیة
8.       رایجیان اصلی،مهرداد(1390)،بزهدیده شناسی حمایتی،تهران:نشر دادگستر
9.       ساریخانی،‌عادل؛شریفی،‌مهدی(1402)،«بررسی تطبیقی جبران خسارت صدمات بدنی در حقوق ایران و انگلستان»،پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب،دوره10،شماره 2
10.    صادقی،‌محمد‌هادی(1392)،«موارد امکان جبران خسارت مازاد بر دیه و قصاص»،حقوق اسلامی،دوره10،شماره 36
11.    صفایی،سید‌حسین؛ذاکری‌نیا،حانیه(1394)،«بررسی تطبیقی شیوه‌های جبران خسارت در مسئولیت مدنی غیر قراردادی»،مطالعات حقوق خصوصی،دوره 45،شماره2
12.    کاتوزیان،ناصر(1386)،الزام های خارج از قرارداد:ضمان قهری،تهران:انتشارات دانشگاه تهران
13.    لطفی،اسداله،(1393)،سلسله مباحث فقهی،حقوقی مسئولیت مدنی،تهران:انتشارات جاودانه،جنگل
14.    مسعودیان،‌مصطفی(1399)،«تحلیل فقهی ‌حقوقی رویکردهای شورای ‌نگهبان در پرداخت هزینه‌های درمان مازاد بر دیه»،دانش حقوق عمومی، سال9،شماره27
15.    موسوی­بجنوردی،محمد؛حسینی نیک،عباس(1391)،ترجمه مباحث حقوقی تحریر الوسیله حضرت امام خمینی (ره).جلد اول،تهران:مجد.
16.    وکیلی،مصطفی؛شیخ الاسلامی،عباس(1404)،«مبانی جبران ضرر و زیان ناشی از جرم در نظام دادرسی ایران و انگلستان (چالش ها و راهکار ها)»، دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم شناسی،دوره 2، شماره 3 - شماره پیاپی 3. Doi: 10.22034/jclc.2024.2048101.1131
منبع لاتین:
17.   Viney, G.; Kourlisy, et M P. (2000), "Rapport au premier minister sur le principe de precaution", 1999, Odille Jacob, doc. France, janvier.
نظریه های کارشناسی:
18.    نظریه هیات بدوی انتظامی نظام­پزشکی اصفهان به شماره ۱۳۱/۷۱۱۰ مورخ 6/7/1402.
19.    نظریه هیات بدوی­ انتظامی نظام­پزشکی اصفهان به­ شماره 194 مورخ 4/10/1403.
20.    نظریه هیات بدوی­ انتظامی نظام­پزشکی اصفهان به شماره 53 مورخ 6/3/1404.
21.    نظریه پزشکی­قانونی اصفهان به شماره 004/0101522007209 مورخ 4/8/1402.
22.    نظریه پزشکی­قانونی اصفهان به شماره 0401522011377 مورخ 7/7/1404.
23.    نظریه پزشکی­قانونی اصفهان به شماره 002/0101522027791 مورخ 7/3/1404.
24.    نظریه پزشکی­قانونی اصفهان به شماره 140143990005979641 مورخ 11/10/1401.
25.    نظریه پزشکی­قانونی اصفهان به شماره 140243990000029373 مورخ 07/1/1402.
26.    نظریه پزشکی­قانونی اصفهان به شماره 140143990007341860 مورخ 28/12/1401.
27.    نظریه پزشکی­قانونی اصفهان به شماره 140143990006583924 مورخ 16/11/1401.
28.    ظریه پزشکی­قانونی اصفهان به شماره 0301522004025 مورخ 24/9/1404.
آرای قضایی:
29.    رأی وحدت رویه شماره 804 مورخ 2/10/1399 هیئت عمومی دیوان عالی کشور.
30.    دادنامه شماره 140309390012343529، مورخ1403/9/17 ، صادره از شعبه 115 دادگاه کیفری دو اصفهان.
31.    دادنامه شماره 140209390015348863، مورخ 29/11/1402، صادره از شعبه 120 دادگاه کیفری دو اصفهان.
32.    دادنامه شماره 140309390003423922، مورخ 22/3/1403، صادره از شعبه 115 دادگاه کیفری دو اصفهان.
33.    دادنامه شماره 140209390008453110، مورخ 9/7/1402، صادره از شعبه 115 دادگاه کیفری دو اصفهان.
34.    قرار منع تعقیب شماره 140209390012546208، مورخ 3/10/1402، صادره از شعبه 29 بازپرسی دادسرای عمومی و انقلاب اصفهان.
35.    دادنامه شماره 140409390005922648، مورخ 29/4/1404، صادره از شعبه 42 دادگاه عمومی حقوقی اصفهان.
36.   قرار منع تعقیب شماره 140309390000701771، مورخ 27/1/1402، صادره از شعبه 29 بازپرسی دادسرای عمومی و انقلاب اصفهان.
37.   دادنامه شماره 140309390002117651، مورخ 25/2/1402، صادره از شعبه 115 دادگاه کیفری دو اصفهان.
وب­سایت:
38.   وب سایت https://arad-hospital.com، تاریخ انتشار:22/10/1402، تاریخ مراجعه:9/9/1404.