دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

مسؤولیت مدنی بازداشت ناروا: حاشیه‌هایی بر رأی دادگاه

نوع مقاله : نقد رای دادگاه حقوقی

نویسنده
استاد یار دانشگاه تهران ( پردیس فارابی)
10.22034/analysis.2026.2080195.1164
چکیده
در آرای قضایی می‌توان به خوبی دید که عرصه قضاوت از مهم‌ترین عرصه‌های جدال بین نظم و عدالت است؛ جدالی که کمابیش در همه عرصه‌های دانش حقوق جاری است. اما به وضوح در دعاوی مسؤولیت مدنی، بیشتر می‌توان آن را حس کرد. از جمله، در دعوای شخصی که به ناروا حبس شده بر دولت و نهاد قضاوت، به هنر قاضی برمی‌گردد که چگونه این جدال را صورت‌بندی و حل کند؛ دادگاه می‌تواند خود را پای‌بند به احکام خشک قرار دهد و به نظم پولادین قوانین تن در دهد و تنها حق‌هایی را به رسمیت شناسد که قانونگذار بیان کرده و تنها مسیری را بپذیرد که در قواعد دادرسی آمده باشد یا اینکه از بند نظم بگریزد و با شناسایی حق طبیعی زیاندیده، از راه‌هایی برای جبران خسارات که کمتر مد نظر قوانین بوده، به آستان عدالت برسد تا شاید در این مسیر، پیشرفت اجتماعی و خیر عمومی هم حاصل شود. اگر دادگاه مسیر دوم را برگزیند، روشن است که ایرادات کوچک دادرسی، نبایستی مانع جریان دعوا شود تا ارکان حاکمیت ملزم به جبران زیان‌های معنوی، زیان ناشی از سلب آزادی و عدم‌النفع اشخاص بشوند و در آینده، بیگناهی در بند نیافتد. در این هنگام است که دادگاه حتی می‌تواند نهاد سنتی دیه را در موارد غیر متعین فقهی و قانونی اعمال کند و بر مقدار جبران خسارات وارده بیافزاید. منتها، تردید هست که اگر محبوس بیگناه در پی جبران فرصت‌های از دست رفته یا موقعیت‌های تلف شده می‌بود، آیا دادگاه بایستی حکم دهد یا اگر خویشان شخص محبوس جبران زیان ناشی از تألمات روحی خود را بخواهند، قاضی بایستی بپذیرد؟ به نظر می‌رسد که ایرادی در پذیرش این دعاوی هم نیست. به هر روی، اصل بر رعایت قانون است. پس، در رسیدگی‌های مدنی، دادگاه نباید از اهمیت تشریفات دادرسی و ارزش نظم حقوقی غافل شود؛ بلکه توصیه می‌شود که ابتدا، بدون توجه به متن قوانین و با نادیده گرفتن احکام سخت حقوق، راه حل عادلانه را بیابد و سپس، برای رعایت تشریفات دادرسی و الزامات قانونی جهت آرمان برابری افراد در مقابل مراجع قضایی، نتیجه را مستند به احکام قانونی کند. این مهم تا حد مطلوبی در آرای صادره از مراجع قضایی که مورد نقد این نوشته است، رعایت شده، اما هنوز مسیر تمام نشده و می‌توان امید داشت که کار دادگاه‌ها کامل‌تر شود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

False Imprisonment Liability: Commentaries on a Judicial Decision

نویسنده English

Abdollah Rajabi
University of Tehran
چکیده English

The act of adjudication constitutes one of the central arenas in which the tension between legal order and substantive justice is manifested—a tension that permeates all domains of legal scholarship. This conflict, however, becomes particularly apparent in actions concerning civil liability. For instance, in a claim brought against the state and the judiciary by an individual who has been wrongfully arrestet (False Imprisonment), the court may, by moving beyond a rigid adherence to the principle of legal order (Legal Dogmatism), identify the range of rights available to the injured party, the mechanisms through which such rights may be asserted, and the appropriate method of compensating the resulting harm. Through such an approach, the court may approximate the ideal of justice and, potentially, foster social development and the public good.

Under this framework, minor procedural defects within the lawsuit do not necessarily impede the progression of judicial proceedings. Rather, judicial and administrative bodies may be obliged to provide compensation not only for pecuniary losses but also for non-material harm, including moral injury, deprivation of liberty, and lost personal benefits. Only within such a paradigm can the traditional institution of diya (blood money) be coherently extended to circumstances not explicitly addressed by jurisprudence or statute.

Nevertheless, uncertainties persist. It remains questionable whether courts would grant compensation for lost or frustrated opportunities, or whether judges would recognize claims brought by the relatives of an unlawfully detained individual for psychological distress. In all events, civil courts must remain mindful of procedural norms and the significance of legal order. The recommended judicial methodology is to seek an equitable resolution at the outset—abstracting from the strictures of statutory rules—before grounding the final decision in legal provisions so as to preserve procedural integrity and uphold the ideal of equal treatment before the law.

This approach is reflected, to a commendable degree, in the reviewed decisions of competent authorities; however, further refinement remains both possible and desirable.

کلیدواژه‌ها English

false imprisonment
jurisdiction
state liability
judicial liability
moral damages
loss of benefit
بابایی، ایرج، (1394)، حقوق مسئولیت مدنی و الزامات خارج از قرارداد، چاپ ‏اول، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
باریکلو، علیرضا، (1393)، مسئولیت مدنی، چاپ پنجم، بنیاد حقوقی تهران: میزان.
بهرامی احمدی، حمید (1397)، ضمان قهری (مسئولیت مدنی)، چاپ نخست، تهران: دانشگاه امام صادق.
درویش‌زاده، محمد (۱۴۰۲)، «خردگرایی و خردگریزی در رأی قضایی»، دوفصلنامه نقد و تحلیل آرای قضایی، دوره ۲، ش. ۳، صص. ۸-۱۴؛ doi: 10.22034/analysis.2023.707618.
رجبی، عبداله (1399). شرایط و آثار اقدامات پیش‌دستانه در حقوق ایران. مطالعات حقوق خصوصی دانشکده حقوق و علوم سیاسی. د 5، ش 4، 687 ـ 708 doi: 10.22059/jlq.2020.273694.1007161.
رجبی، عبداله و پیرهادی تواندشتی، محمد (1403). زیان معنوی در حقوق بین‌الملل خصوصی. حقوق اسلامی، 21(82), 101-130. doi: 10.22034/ilaw.2023.708738
ره‌پیک، حسن (1395)، حقوق مسؤولیت مدنی و جبران‌ها، چاپ نخست، تهران، خرسندی.
ساکت، محمدحسین (۱۴۰۴)، «درآمدی بر دادنامه‌پردازی در پرتو تاریخ و فلسفه حقوق»، دوفصلنامه نقد و تحلیل آرای قضایی، دوره ۴، ش. ۷، صص. ۱۸۴-۲۰۷؛ doi: 10.22034/analysis.2025.728149.
شایگان، اسماعیل و آشوری، محمد . (1397). نظام حقوقی جبران خسارت ناشی از بازداشت متهمان بیگناه؛ پژوهشی در حقوق ایران و حقوق تطبیقی. فصلنامه پژوهش حقوق کیفری، 6(23)، 47-79. doi: 10.22054/jclr.2018.16647.1309
شریعت‌باقری، محمد جواد (۱۴۰۲)، «ذوقی شدن حقوق ایران»، یادداشت سردبیر، دوفصلنامه نقد و تحلیل آرای قضایی، دوره ۲، ش. ۳، صص. ۵-۷؛ doi: 10.22034/analysis.2023.707617.
صفایی، سیدحسین و سپیده راضی (1399). مسئولیت مدنی قاضی و تحول آن در فقه و حقوق ایران و فرانسه. پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 7(3)، 121-148. doi: 10.22091/csiw.2020.4542.1605
صفایی، سید حسین و حبیب‌الله رحیمی (۱۳۹۳)، مسئولیت مدنی (الزامات خارج از قرارداد)، ‏چاپ ششم، تهران: سمت.
کاتوزیان، ناصر (1382)، الزام‏های خارج از قرارداد: ضمان قهری، ج. دوم (غصب و ‏استیفا)، چاپ سوم، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
میرشکاری، عباس و فاطمه سادات حسینی (1402)، «مطالعۀ تطبیقی روش جبران زیان معنوی با تأکید بر رویکرد رویۀ قضایی ایران»، مجله حقوقی دادگستری، دوره 87، صص. 351-378، doi: 10.22106/jlj.2022.544179.4557.