دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

صلاحیت رسیدگی به جرایم ناشی از بکارگیری سلاح ماموران نظامی؛ از جرم عمومی در محاکم عمومی تا جرم نظامی در محاکم نظامی(با تاکید بر رویه قضایی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکتری حقوق جزا و جرم شناسی، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
10.22034/analysis.2026.2079121.1155
چکیده
بکارگیری سلاح توسط نیروهای مسلح حین انجام وظیفه ممکن است منجر به آسیب‌هایی برای شهروندان گردد که واجد وصف مجرمانه است؛ چنانکه تیراندازی مامور نظامی موجب قتل یا ضرب و جرح گردد. در این مواقع طرح شکایت کیفری مستلزم تعیین صلاحیت مرجع صالح برای رسیدگی است. اصل 172 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و ماده 597 قانون آیین دادرسی کیفری، رسیدگی به جرایم مرتبط با وظایف خاص نظامی و انتظامی نیروهای مسلح را با محاکم نظامی دانسته است. از طرفی رسیدگی به جرایم نیروهای مسلح در مقام ایفای وظیفه ضابط دادگستری بر عهده محاکم عمومی گذارده شده است. حال سوال اینجاست که جرایم ناشی از بکارگیری سلاح و تیراندازی ماموران نیروهای مسلح از کدام سنخ بوده و در صلاحیت کدام مرجع است؟ موضوعی که در رویه قضایی با اختلاف نظر همراه بوده و برخی این گونه جرایم را عمومی پنداشته و قائل به صلاحیت محاکم عمومی شده‌اند و برخی نیز با نظامی دانستن این گونه جرایم، قائل به صلاحیت محاکم نظامی شده‌اند. هدف از انجام پژوهش حاضر که با روش تحلیلی و کاربردی و با بهره گیری از منابع معتبر کتابخانه‌ای و رویه قضایی نگارش یافته است، ارائه رویکردی مطلوب در تعیین مرجع صالح و کمک به اتقان آرای قضایی در پرتوی رسیدگی تخصصی مرجع واجد صلاحیت است. این پژوهش اثبات کننده این موضوع است که بکارگیری سلاح و تیراندازی از جمله جرایم مرتبط با وظیفه خاص نظامی و انتظامی محسوب می‌شود؛ زیرا بکارگیری سلاح وظیفه خاص نظامی و انتظامی به شمار می‌آید، رسیدگی در محاکم نظامی به جهت تناسب و تخصصی بودن واجد اولویت است و اطاله دادرسی را کاهش می‌دهد. از طرف دیگر به واسطه ضرورت حفظ اسرار نظامی و امنیتی در فرایند رسیدگی، بازدارندگی بیشتر رسیدگی در محاکم نظامی، توسعه قلمرو صلاحیت محاکم نظامی در استجازه مقام رهبری، نظامی تلقی شدن جرم تیراندازی بر خلاف مقررات در قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح و غیر قابل استرداد بودن مجرمان نظامی، صلاحیت این محاکم ارجحیت دارد که این رویکرد در حقوق تطبیقی نیز تا حدودی مورد پذیرش قرار گرفته است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Jurisdiction over Offenses Arising from the Use of Firearms by Military Personnel: From Public Offenses in Ordinary Courts to Military Offenses in Military Courts(With an Emphasis on Judicial Practice)

نویسنده English

Mahdi Mozafari Anari
Phd student in criminal law and criminology, Departement of criminal law and criminology, Faculty of law and political science, university of Tehran, Tehran, Iran
چکیده English

The use of firearms by members of the Armed Forces in the course of performing their official duties may result in harm to civilians that constitutes a criminal offense, such as where a military officer's discharge of a firearm causes death or bodily injury. In such circumstances, the initiation of criminal proceedings necessitates determining the jurisdiction of the competent judicial authority. Pursuant to Article 172 of the Constitution of the Islamic Republic of Iran and Article 597 of the Criminal Procedure Code, jurisdiction over offenses arising from the specific military or law enforcement duties of members of the Armed Forces is vested in the military courts. Conversely, offenses committed by members of the Armed Forces while acting in their capacity as judicial officers (officers of the judicial police) fall within the jurisdiction of the ordinary criminal courts. The principal issue addressed in this study is whether offenses arising from the use of firearms and the discharge of weapons by members of the Armed Forces should be characterized as offenses connected with their specific military or law enforcement duties, thereby falling within the jurisdiction of the military courts, or as ordinary criminal offenses subject to the jurisdiction of the general courts. This question has given rise to divergent judicial approaches. While one line of judicial authority regards such offenses as ordinary crimes and therefore within the competence of the general courts, another considers them offenses intrinsically connected with military service and consequently subject to the exclusive jurisdiction of the military judiciary. This research, conducted through an analytical and applied methodology and based upon authoritative legal literature, statutory provisions, and judicial precedents, seeks to formulate a coherent approach to determining the competent forum and to enhance the consistency and soundness of judicial decisions through adjudication by the specialized court possessing subject-matter jurisdiction. The findings demonstrate that the use and discharge of firearms by members of the Armed Forces constitute offenses arising from the performance of specific military and law enforcement duties, since the lawful use of firearms forms an integral component of such duties. Accordingly, adjudication by military courts is preferable in light of their institutional expertise and specialized competence, which contributes to greater procedural efficiency and minimizes undue delay in criminal proceedings. Furthermore, the necessity of safeguarding classified military and security information during judicial proceedings, the enhanced deterrent effect of military adjudication, the expansion of military court jurisdiction pursuant to the authorization granted by the Supreme Leader, the express criminalization of the unlawful discharge of firearms as a military offense under the Law on Punishment of Crimes of the Armed Forces, and the non-extraditable status of military offenders collectively reinforce the superiority of military court jurisdiction. This approach also finds, to a certain extent, support within comparative legal systems.

کلیدواژه‌ها English

Armed Forces
Jurisdictional Conflict
Differential Criminal Procedure
Judicial Police Officer
Military and Law Enforcement Duties
Law on the Use of Firearms
الف-فارسی
1-کتب و مقالات
آخوندی، محمود(1388)، آیین دادرسی کیفری، جلد دوم، چاپ یازدهم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات
آقایی طوق، مسلم(1392)، «تحلیل«تحلیل اقتصادی حقوق»»، دوفصلنامه مطالعات حقوق تطبیقی، دوره چهارم، شماره دوم  
احسان پور، سید محمدرضا و حبیبی، جواد (1404)، «اطاله دادرسی در امور کیفری؛ با نظر داشت ضابطه «مهلت معقول» در کنوانسیون اروپایی حقوق بشر»، فصلنامه حقوق جزای بین الملل، دوره سوم، شماره اول
اردبیلی، محمدعلی و میرفلاح نصیری، ندا(1396)، «اجرای کنوانیسیون‌های بین المللی متضمن قاعده «استرداد یا محاکمه» در ایران»، فصلنامه حقوقی دادگستری، دوره هشتاد و یکم، شماره نود و هشتم
افکار، حمید(1401)، «واکاوی حق اختلاف صلاحیت دادسرا در برابر دادگاه از منظر آغاز تحقیقات مقدماتی؛ پایانی بر اختلاف در رویه قضایی»، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره پنجم، شماره هفدهم doi:  10.22034/law.2023.1986220.1215
ایرانی رباطی، بابک(1391)، مجموعه نظرهای مشورتی جزایی، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: انتشارات مجد
پژوهشکده شورای نگهبان(1396)، اصول قانون اساسی در پرتو نظرات شورای نگهبان(1394-1359)، تحقیق و تدوین محمد صالحی، محمد فتحی و کاظم کوهی اصفهانی، چاپ اول، تهران: پژوهشکده شورای نگهبان
تدین، عباس(1394)، قانون آیین دادرسی کیفری نیروهای مسلح ایران و فرانسه، چاپ اول، تهران: انتشارات خرسندی
جلیلوند، محمدشهاب(1403). «تأملی بر ضرورت تشکیل دادگاه‌های اختصاصی برای رسیدگی به جرائم علیه امنیت ملی»، فصلنامه علمی امنیت ملی، سال چهاردهم، شماره پنجاه و دوم
جمادی، ارسلان؛ مالمیر، محمود؛ حیدری، مسعود و یوسف زاده، علی(1400). «اختیارات و مسئولیت به کارگیری سلاح از سوی مامورین در حقوق ایران و انگلیس»، فصلنامه فقه جزای تطبیقی، دوره اول، شماره چهارم
خالقی، علی(1400)، نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری، چاپ هجدهم، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش
خالقی، علی(1401)، آیین دادرسی کیفری، جلد دوم، چاپ چهل و چهارم، تهران: موسسه مطالعات و پژوهش‌های حقوقی شهر دانش
درویشوند، ابوالفضل، کدخدامرادی، کمال و فتاحی زفرقندی، علی(1400)، «تضمینات حق دادخواهی در نظام جمهوری اسلامی ایران مبتنی بر نظرهای شورای نگهبان»، فصلنامه دانش حقوق عمومی، سال دهم، شماره سی و چهارم
دهقانی، علی و آشوری، محمد(1399)، «نقدی بر دادگاه‌های کیفری اختصاصی در ایران«، دوفصلنامه پژوهشهای حقوق جزا و جرم شناسی، دوره هشتم، شماره پانزدهم
رحیمی، فرشاد(1398)، «رسیدگی به دعاوی حقوقی در دادگاه‌های کیفری»، فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، دوره دوم، شماره دوم
زراعت، عباس(1394)، آیین دادرسی کیفری، جلد سوم، چاپ اول، تهران: نشر میزان
طهماسبی، جواد(1396)، بایسته‌های آیین دادرسی کیفری، چاپ اول، تهران: نشر میزان
عطار نیا، حامد؛ گلدوست جویباری، رجب و اردبیلی، محمدعلی(1396). «تحلیل و نقد افتراقی بودن دادرسی نظامی»، فصلنامه تحقیقات حقوقی تطبیقی ایران و بین الملل، سال دهم، شماره سی و هفتم
فخری، سید وحدت؛ صادقی، سالار و علیزاده، داوود(1402). «تحلیلی بر قانون به کارگیری سلاح در اصول حقوق کیفری»، فصلنامه تمدن حقوقی، دوره ششم، شماره شانزدهم
قدیری، محمد، جعفری، قاسم، جمشیدی راد، محمدصادق، عبدالله‌پور، اکرم و پوربافرانی، علیرضا(1404)، «بایسته‌های شفافیت در دادرسی و چالش‌های آن در حقوق کیفری ایران»، فصلنامه مطالعات فقه اقتصادی، دوره هفتم، شماره پنجم doi:  10.22034/law.2019.239543
گلدوست جویباری، رجب؛ اشرافی، محمود و ناظریان، حسین(1391). «صلاحیت تخصصی یا اختصاصی محاکم کیفری در حقوق ایران»، فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره پانزدهم، شماره پنجاه و هشتم
مالمیر، محمود(1386)، شرح قانون مجازات جرایم نیروهای مسلح، چاپ دوم، تهران: نشر دادگستر
محمودی جانکی، فیروز و آقایی، سارا(1387). «بررسی نظریه بازدارندگی مجازات»، فصلنامه حقوق دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره سی و هشتم، شماره دوم
معاونت آموزش قوه قضاییه(1387)، رویه قضایی ایران در ارتباط با دادگاه نظامی، چاپ اول، تهران: انتشارات جنگل
منصور آبادی، عباس و فروغی، فضل الله( 1396)، آیین دادرسی کیفری 1، چاپ دوم، تهران: نشر میزان
نظیفی، عباس؛ جمشیدی ها، غلامرضا و عزیز آبادی فراهانی، حسین(1397)، «بررسی راهکارهای توانمندسازی ضابطین در رعایت حقوق متهمین با رویکرد جرم شناختی»، فصلنامه انتظام اجتماعی، سال دهم، شماره اول
وطنی، امیر و نرگسیان، محمد(1397)، «جایگاه اصل رسیدگی در مدت معقول در فرایند کیفری»، فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضائی، دوره بیست و چهارم، شماره هشتاد و چهارم
یوسفی، ایمان(1395)، آیین دادرسی کیفری بر اساس قانون آیین دادرسی کیفری جدید، جلد دوم، چاپ دوم، تهران: نشر میزان
2-آرای قضایی
دادنامه شماره 140168390018887318 به تاریخ 23/12/1401، صادره از شعبه اول بازپرسی دادسرای عمومی و انقلاب ناحیه 27(جنایی) تهران
دادنامه شماره 140206390000359473 به تاریخ 8/5/1402، صادره از شعبه بیستم دیوان عالی کشور
دادنامه شماره 140350390001319920 به تاریخ 31/3/1403، صادره از شعبه اول بازپرسی دادسرای نظامی استان کرمانشاه
دادنامه شماره 140306390000293404 به تاریخ 18/4/1403، صادره از شعبه پنجاه و دوم دیوان عالی کشور
دادنامه شماره 140330390010063687 به تاریخ 21/9/1403، صادره از شعبه 102 دادگاه کیفری دو شهرستان میانه
دادنامه شماره 140421390000464570 به تاریخ 30/1/1404، صادره از شعبه اول دادگاه نظامی یک استان کرمان
ب-غیر فارسی
Andreu‑Guzmán, Federico (2004) Military Jurisdiction and International Law: Military Courts and Gross Human Rights Violations, Vol 1, Geneva: International Commission of Jurists & Colombian Commission of Jurists
Corn, Geoffrey S.and Jenks, Chris. (2015)A Military Justice Solution in Search of a Problem: A Response to Vladeck”, Georgetown Law Journal Online, Vol. 104 (Online)
Gutiérrez, Juan Carlos and Cantú, Silvano (2010) “The restriction of military jurisdiction in international human rights protection systems. Sur – International Journal on Human Rights, Vol 7, No 13
Malcolm, Joyce Lee)1983( “The Right of the People to Keep and Bear Arms: The Common Law Tradition”, Hastings Constitutional Law Quarterly, No 10

Stefani, Gaston, Levasseur, Georges and Bouloc, Bernard(2001) Procédure pénale, 18 ed, Paris: Dalloz


مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 09 مرداد 1405