دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

دو فصلنامه نقد و تحلیل آراء قضایی

استقلال شخصیت حقوقی و تقلب نسبت به قانون:نگاهی به دادنامه صادره از شعبه 15 دادگاه تجدیدنظر استان تهران

نوع مقاله : نقد رای دادگاه حقوقی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه تربیت مدرس
2 دادرس محاکم صلح تهران
10.22034/analysis.2026.2094287.1212
چکیده
قانون‌مندی، آرمان و ایده‌آل جوامع رو‌به‌رشد است. به همین سبب است که محاکم دادگستری در ممالکی که «سودای سر بالا» و هدف توسعه دارند، بر عناوینی مثل تقلب نسبت به قانون، نگاه سخت‌گیرانه داشته و از تخطی از قانون به‌راحتی عبور نمی‌کنند. در عین حال همین جوامع نسبت به اراده معاملی آزاد اشخاص تأکید بسیار کرده و تحدید آن را به راحتی نمی‌پذیرند. در ایران، برخی از محاکم، استقلال شخصیت حقوقی در اشخاص حقوقی را وسیله تقلب دانسته و ممکن است بدان با سوء ظن بنگرند. گرچه ممکن است قانون، خود گاهی به عنوان مستمسکی برای نقض اغراض مقنن قرار گیرد، ولیکن این نباید باعث شود که با کوچک‌ترین ابهامی شخصیت حقوقی را وسیله تقلب تلقی نمود، کناری نهاد و از آن عبور کرد. استقلال شخصیت حقوقی، به رغم آنکه در ظاهر به‌مانند پوششی برای سهام‌داران عمل می‌کند، ولی احترام به آن، امنیت سرمایه‌گذاری را تضمین می‌کند که نباید به چشم سوء در آن نگریست. پژوهش حاضر نظر بدان دارد که گرچه تقلب نسبت به قانون مذموم است، ولی احترام به اراده آزاد افراد را نباید نادیده گرفت و به‌سادگی از آن عبور کرد. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که قضات فقط با احراز اینکه شخصیت حقوقی وسیله تقلب نسبت به قانون قرار گرفته و بعد از انعکاس عناصر این تصمیم در دادنامه، می‌توانند شخصیت حقوقی را کنار گذارده و مؤسِس و مؤسَس را یکی گرفته و طرف دعوا را از آثار شخصیت حقوقی مستقل محروم نمایند. در پژوهش حاضر با نگاهی توصیفی-تحلیلی به بررسی شیوه‌ای که در آن، به نظر برخی از محاکم ایرانی، شخصیت حقوقی می‌تواند وسیله تقلب نسبت به قانون قرار گیرد، پرداخته شده و مقدمات چنین رویکردی به بوته نقد گذارده شده است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Separate Legal Personality and Fraud on the Law: An Analysis of a Judgment Rendered by Branch 15 of the Tehran Court of Appeal

نویسندگان English

Mohammad javad Zolghadr 1
Amirhosein zerang 2
1 Ph.D. student of Private Law, Tarbiat Modares University
2 Judge in the Iranian Judiciary
چکیده English

The rule of law constitutes an aspiration and ideal of developing societies. It is for this reason that courts in countries that harbour ambitions of progress and pursue developmental objectives adopt a stringent approach toward doctrines such as fraud on the law and do not lightly overlook departures from legal norms. At the same time, these societies place considerable emphasis on the freedom of individuals to arrange their legal affairs and are generally reluctant to impose restrictions upon their contractual autonomy.

In Iran, certain courts have regarded the separate legal personality of juridical persons as a tool for fraud and have consequently approached it with suspicion. Although the law itself may, on occasion, be invoked in a manner that defeats the purposes intended by the legislature, this should not justify treating legal personality as an instrument of fraud upon the slightest ambiguity, disregarding it, and piercing its veil with ease. Separate legal personality, notwithstanding its apparent function as a shield for shareholders, serves to guarantee investment security and therefore ought not to be viewed with undue scepticism.

This article argues that, although fraud on the law is undoubtedly reprehensible, due respect for individual autonomy and freedom of contract should not be ignored or readily displaced. The study demonstrates that courts may disregard separate legal personality only after establishing that the corporate form has in fact been employed as an instrument of fraud on the law and after expressly setting out the constituent elements of such a finding in their judgment. Only then may the court pierce the corporate veil, treat the founder and the incorporated entity as one and the same, and deprive the litigant of the protections arising from separate legal personality. Adopting a descriptive-analytical approach, this article examines the manner in which, according to the views of certain Iranian courts, separate legal personality may be used as a tool for fraud on the law and critically evaluates the premises underlying such an approach.

کلیدواژه‌ها English

Fraud on the Law
Separate Legal Personality of a Subsidiary Company
Judicial Practice Concerning Fraud on the Law
Parent Company
الف - کتاب‌ها
1.    پاسبان، محمد رضا (1398). حقوق شرکت‌های تجاری، تهران: انتشارات سمت، ویراست دوم.
2.    جعفری لنگرودی، محمد جعفر (1402). ترمینولوژی حقوق، چاپ سی و هفتم، تهران: نشر گنج دانش.
3.    ذوالقدر، محمد جواد (1403) امکان‌سنجی اعطای شخصیت ‌حقوقی به هوش‌ مصنوعی، تهران: انتشارات دادگستری کل استان تهران
4.    رضایی نژاد، امیرحسین (1400). نگارش رأی قضایی، تهران: انتشارات شرکت سهامی انتشار، چاپ نخست.
5.    شریعت باقری، محمد جواد (1395). حقوق بین الملل خصوصی، چاپ دوم، تهران: نشر میزان.
6.    صالح، علی پاشا، (1397). سرگذشت قانون: مباحثی از تاریخ حقوق، دور نمایی از روزگاران پیشین تا امروز، چاپ ششم، تهران: موسسه انتشارات دانشگاه تهران.
7.    عیسائی تفرشی، محمد (1403). مباحثی تحلیلی از حقوق شرکت‌های تجاری، جلد دوم، چاپ پنجم، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
8.    قاسمی، رسول (1391). مطالعه تطبیقی حیله و تقلب نسبت به قانون در حقوق ایران و فقه، چاپ اول، تهران: نشر جنگل.
9.    کاتوزیان، امیر ناصر (1391). نقد رویه قضایی در امور مدنی، تهران: انتشارات جنگل، چاپ اول.
10.                    کاتوزیان، امیر ناصر(1395). مقدمه علم حقوق، چاپ یکصد و نهم، تهران: نشر سهامی انتشار.
11.                    کاشانی، سید محمود (1354). نظریه تقلب نسبت به قانون، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه ملی ایران.
12.                    محقق داماد، سید مصطفی (1404)، نظریه ممنوعیت سوء استفاده از حق، تهران: نشر سخن
13.                    موحد، محمدعلی (1397) حق و سو استفاده از آن، تهران: نشر کارنامه.
14.                    هارت، هربرت (1398). مفهوم قانون، ترجمه محمد راسخ، چاپ هفتم، تهران: نشر نی.

ب مقاله‌ها

15.                    اخوان فرد، مسعود؛ محمدامین کیخافرزانه و امین بدیع صنایع (1392). «مقایسه تقلب نسبت به قانون و حیل شرعیه در حقوق خصوصی»، پژوهشنامه حقوق اسلامی سال چهاردهم پاییز و زمستان 1392 شمارة2 (پیاپی 38)
16.                    جعفری تبار، دکتر حسن (1385). «شرح حق پایان ندارد همچو حق گفتاری در سیر تاریخی تقلیل مفهموم حق از عدالت به مالکیت». مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دوره 72شماره 0 تیر 1385.
17.                    دانش پژوه، مصطفی (1401). «مطالعۀ تطبیقی تقلب نسبت به قانون در حقوق موضوعه و فقه اسلامی با تأکید بر حکم حیله»، فصلنامه علمی پژوهشی حقوق خصوصی، دوره 11، شماره 40، مهر 1401، صفحه 39-66.
18.                    دانش پژوه، مصطفی و حسین قافی (1401). «امکان‌سنجی استفاده حکم تقلب نسبت به قانون از قاعده لاضرر»، مجله حقوق اسلامی، دوره 19، شماره 72 - شماره پیاپی 72، صفحه 219-242.
19.                    دانش پژوه، مصطفی (1398). «درآمدی بر مطالعة تطبیقی تقلب نسبت به قانون در حقوق موضوعه و فقه اسلامی»، مطالعات حقوق خصوصی، دوره 49، شماره 4، دی  1398 617 -633.
20.                    سلیمانزاده، سمیرا (1404). «شخصیت حقوقی، تاریخچه، مبانی و آثار، با تأکید بر بررسی تطبیقی شرکتهای تجاری در نظام حقوقی ایران و حقوق نوشته (فرانسه و آلمان)». فصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق تطبیقی، 8(26)، 79-106. https://doi.org/10.22034/law.2025.2045235.1480
21.                    شهبازی‌نیا، مرتضی و همکاران، «عبور از شخصیت حقوقی شرکت در فرض تقلب شریک در حقوق ایران و انگلیس»، مجله حقوقی دادگستری، مجله حقوقی دادگستری، دوره 75، شماره 74 - شماره پیاپی 74،  تیر 1390، صفحه 9-39.
22.                    شهبازی‌نیا، مرتضی و ذوالقدر، محمد جواد (الف) (1403)،  «امکان‌سنجی اعطای شخصیت ‌حقوقی به هوش‌ مصنوعی:ارائه پیشنهاد سیاستی به مقنن ایرانی»، فصلنامه سیاست علم و فناوری، دوره 17، شماره 3 - شماره پیاپی 63، مهر 1403
23.                    شهبازی‌نیا، مرتضی و ذوالقدر، محمد جواد (ب) (1403). «نقش دولت در اعطای شخصیت حقوقی به ماهیات غیرانسانی: درآمدی نظری بر امکان اعطای شخصیت حقوقی به هوش مصنوعی». دوفصلنامه تحقیق و توسعه در حقوق عمومی، 1(1)، 227-262. https://doi.org/10.22034/jrpl.2025.720752
24.                    طباطبایی، سیدمحمدصادق و رسول قاسمی (1390). «قاعده جلوگیری از تقلب نسبت به قانون در حقوق داخلی»، دوره 8، شماره 31 - شماره پیاپی 31، بهمن 1390، صفحه 127-155.
25.                    عبدی پور، ابراهیم و بشری کریمی (1398). «اعمال قواعد سنتی مسئولیت مدنی غیر قراردادی بر مسئولیت شرکت هلدینگ در قبال اقدامات شرکت های تابعه»، مجله آموزه های فقه مدنی، پاییز و زمستان ۱۳۹۸ شماره ۲۰، صص 179 211.
26.                    غلامی، مهدی و مرتضی شهبازی‌نیا (1395). «جایگاه تاثیر تقلب نسبت به اصول و قواعد حقوقی»، مجله تحقیقات حقوقی بین المللی،دوره 9 شماره 34 اسفند 1395 ص102 و103.
27.                    کاظمی فروشانی، حسین و محسن قدیر (1399). «بایسته‌های نظری تقلب نسبت به قانون از منظر حقوق ایران»، فصلنامه تحقیقات حقوق خصوصی و کیفری، دوره 16، شماره 3(پیاپی45)، مهر 1399، صفحه 67-85.
ج - دادنامه‌ها
28.                    دادنامه شماره 9209970220101581، مورخ 13/11/1392 شعبه 1 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
29.                    دادنامه شماره 98099721614000157 مورخ 14/02/1398 شعبه 216 دادگاه عمومی حقوقی تهران
30.                    دادنامه شماره 980997022501974 مورخ 18/10/1398 شعبه 15 دادگاه تجدیدنظر استان تهران
31.                    دادنامه شماره 1400062900005  مورخ 27/07/1400 شعبه اول دیوان عالی کشور
د - پایان‌نامه‌ها
32.                    ذوالقدر، محمد جواد (1402). امکان‌سنجی اعطای شخصیت حقوقی به هوش مصنوعی، پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
33.                    فرجی، اسماعیل، (1390). نفوذ در پوشش شخصیت حقوقی شرکت تجاری، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس.
ارسال نظر در مورد این مقاله
نام را وارد کنید.
نشانی پست الکترونیکی را به درستی وارد کنید.
وابستگی سازمانی را به درستی وارد کنید.
توضیحات را وارد کنید (حداقل 50 حرف)
CAPTCHA Image
شناسه امنیتی را به درستی وارد کنید.